3257
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (5 оценок, среднее: 3,40 из 5)
Загрузка...

Хоһооннор. “Бэлиэ күннэр хоһооннорго”

 

 Олунньу 13 күнэ – Төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнэ

Алампа

 

Уу устар, уларыйар,

Үрэх сүүрүгүрэр, сүүдүйэр,

Киһи кэхтэр, кэбэлийэр,

Тыл сытыйбат, сыттаммат,

Сурук сууйуллубат, суодуйбат.

 

Былатыан Ойуунускай

 

…Мин тылым – мин тохтор тойугум,

Мин тылым – мин туойар хомуһум…

Кэриэһим – кэннибэр хааларым

Кэхтибэт кэрэкэ тылларым…

 

Өксөкүлээх Өлөксөй

 

Устар ууну сомоҕолуур

Улахан уус-уран тыллаах,

Ыллыбыт суолу ыпсарар

Ыллыктаах ыраас тыллаах,

Арааттаммыт санааны самсыыр

Алыптаах айахтаах.

 

Семен Данилов

 

Саха тыла

Уйгу-быйаҥнаах алааска

Улуу ыһыах күннээн турар.

Симэхтээх аттар, сылгылар

Сэргэ аайы тоҕуоруйтар.

 

 

Саха аймах бырааһынньыгар —

Саха тыла, саха сиэрэ…

Саха сахалыы таҥнара,

Саҥастарыам, олус кэрэ.

 

Күндү ыалдьыт нуучча дьоно,

Ол үгэһи ытыктааннар,

Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо

Уу сахалыы саҥараллар.

 

Арай киэмсик ыччаттар

Туспа туттан сылдьаллар.

Мин сахалыы ыйытыыбар

Нууччалааннар хардараллар.

 

Кинилэр ийэ тылларын

Кыбыста тоҥнук тутталлар,

«Дьээ-буо» хойуу кылыһаҕын

Сааттаах курдук саныыллар.

 

Мин сахалыы кутум онтон

Туорхаһыйар, өһүргэнэр.

Ол урдустартан хомойон

Ыһыах үөрүүтэ өлбөөрөр.

 

Бу тугуй,

Олох сайдыыта,

Үүнүү уххаана буолуо дуу?

Биитэр күүгэн аҕыластыы,

Сыыһа иитии содула дуу?

 

Аныгылыы сайдыы күүстээх,

Ол эрээри, атастаар,

Эргэ өтөх төҥүргэстээх,

Сурт кэриэстээх буолуохтаах.

 

Бар дьон үйэлээх үгэһэ,

Айыы санаатын кэс тыла

Өлбөт мэҥэ таас кэриэтэ

Өлбөт өрөгөй кэскиллээх.

 

Өктөөп биэрдэ этэ буолбаат

Тыыннаах тыл өлбөт эрэлин!

Ленин ыйда этэ буолбаат

Бары тыл сайдар кэскилин!

 

Мин олус иэйэ истэбин

Сүрэх нууччалыы ырыатын,

Мин байабын нуучча тылын

Иккис ийэ тыл гынаммын.

 

Иккис.

Дьиҥнээх төрүт тылым

Саха тыла.

Сахам тыла!

Мин көҥүлүм, мин тапталым,

Мин Советскай былааһым тыла.

 

Ол иһин итэҕэйбэппин

Эн тылыҥ эстиэ дииллэрин,

Айыы тыла, олоҥхо тыла

Аата суох өлөр кэскилин.

 

Улуу, баай тыл улуутугар

Хоромньу суох: ыйытыыга

Толоостук «даах!» — диириҥ оннугар.

Эн сахалыы хардарыыгар.

 

Иһит, доҕоруом, ытыктаа

Ийэҥ тылын, аҕаҥ тылын,

Хомотума, ытатыма,

Киһилии кэпсэт эбэҕиниин!

 

…Оттон түһүлгэ

Советскай Саха тылынан саҥарар,

Алаас муҥунан оһуохай,

Арыт олоҥхо дуораһыйар.

 

Тыллар

Күннүү иэйэ сылытар,

Күннүү үөрэ сырдатар

Сылыыс-сылаас,

Ырыыс-ыраас

Ийэҥ сүрэҕин тылыныын,

Ийэҥ улуу алгыһыныын

Ийэ дойдугар тахсаҕын.

 

Дьилэй күрбэни ытатар,

Айыы уотунан уматар

Бүттүүн төлөн,

Өспөт төлөн,

Улуу таптал уоттаах тылын

Сүүрбүт-көппүт биир кыыс оҕо

Сүрэххиттэн саҕыаҕа.

 

Доҕоруҥ махтал саҥата,

Доҕоруҥ сэмэ да тыла

Дуорайбакка да туран,

Этиллибэккэ да туран,

Эн сүрэххэр күүс угуо,

Эн аартыккын сырдатыа.

 

Кылыстааҕар таһы сытыы,

Ыппыт охтон быдан бэргэн,

Бүттүүн уһук,

Бүттүүн кылаан,

Абытайтан абытай,

Кырыыс тылын булаҕын

Хааннаах хапсыы уотугар.

 

Тоҥ мууһунан хаарыйар,

Тоҥ тимирдии хам ылар

Тыбыс-тымныы,

Тыбыс-тымныы

Өһүөн тылын көрсөҕүн

Өлөр өлүү суолугар, —

Өрөгөй да омунугар.

 

Ол тыллары барытын

Эн дууһаҕар иҥэр, ыл…

Арай эйиэхэ сыстыбатын

Соҕох курдук сыппах тыл,

Буордаах уулуу борунуй

Быдьар, быртах, албын тыл.

 

Күндэ

 

Төрөөбүт тыл

Төрөөбүт

Төрүт тыл

Сөрүүн

Сүөгэй курдук

Сүрэҕи-быары

Сөрүүргэтэр,

Убаҕас отон

Уутун курдук

Улахан куйааска

Утаҕы аһарар,

Сырдьыгыныы көөнньүбүт

Сылгы кымыһын курдук

Тостор куйааска

Тоҕулу ханнарар…

Иитиллибит

Ийэ тылбыт

Иинэҕэс сири

Имэҥинэн-быйаҥынан

Ибиирэн биэрэр…

Саппа-

Садарах уотунан

Күтүр хараҥаны

Күлүмнэтэ сырдатар…

Ийэ тыл

Быстар-ойдор күҥҥэ

Быыһал-абырал буолар,

Өлөр-сүтэр күҥҥэ

Өрөһүлтэ буолар…

 

Күннүк Уурастыырап

САХА ТЫЛА

Өр дьыл өлбөккө кэлбиччэ,

Өлгөм килиэби сиэбиччэ,

Киһи эҥини да истэр,

КУиһи эрэйгэ да тиксэр:

Сорох “түөрүөтүк” оҕолор,

Сонун түмүгү оҥорон,

 “Саха тыла эстэр” – дииллэр,

Саҥарбакка сүбэлииллэр…

 

Эрэнэбин, эстиэ суоҕа,

Эрдэ эттэххит буолуоҕа!

Ленин кэриэһин чэлгитэр,

Дьиҥнээх кэрэни тэнитэр,

Маннык үчүгэй үйэҕэ,

Бачча көҥүлгэ-дэлэйгэ

Эмиэ тоҕо эһиннэҕэй,

Эһи дойҕоххут кэллэҕэй.

 

Үлэ, охсуһуу суолунан,

Үөрэх күүстэрин туһанан,

Үгүс кыайыыга кыттыһан,

Үтүө кылааты уксуһан,

Өндөл халлааҥҥа ыттыһан,

Өлбөт мэҥэни булсуһан –

Саха олоҕо ууһуоҕа,

Саха удьуордаан ууһуоҕа.

 

Төрүт сыалбытын ситэммит,

Түмсүү ыһыаҕар тиийэммит,

Киһи аймах киэҥ кэскилин

Кэтит чэчирин анньарга,

Сүрэх истиҥнээх иэйиитин

Сүҥкэн гимнэрин айаргы, –

Саха ырыата сатарыа,

Саха саҥата саргылыа.

 

Бүөтүр Тобуруокап

 

      ***

Тыл алгыыр…

Тыл кырыыр…

Тыл таптыыр…

Тыл ыыстыыр…

Бу – тугуй?

Бутугас?!

Эппиэттээ, кырдьыкка

Ким чугас,

Булугас!

Куйааска сөрүүнү күүтэҕин,

Тымныыга сылааһы көрдүүгүн,

Тыаллаахха чуумпуну кэтиигин,

Чуумпуга дуорааны түһүүгүн!

Хаар кыһын – сайыны!

Күөх сайын – кыһыны!

Курааҥҥа – ардаҕы,

Ардахха – курааны!..

Барыта утары,

Төттөрү, таҥнары!..

Дьэ уонна мэйиилээх бэртэрэ

Диалектика диэни мэлдьэһиэхтэрэ!

 

Этиллибэтэх тыл

Элбэҕи иһигэр киһиэхэ

Иҥини даҕаны этиэҕэ!

Сороҕун айаҕар батарбат,

Сороҕун сорунан быктарбат.

 

Билбэккин эппэккин.

Ол — биллэр.

Билэргин тэбиириҥ сириллэр.

Сороҕун этиэххин — кыайбаккын,

Сонуоха сөп тылы булбаккын.

 

Иннэ да үүтүгэр сүүс тыллар

Иһинэн саныахха дылылар,

Ол эрэн ардыгар ол тыллар

Улахан куоракка баппаттар.

 

Этиллэр, иһиллэр тыллар диэн

Этиэхтээх тылгыттан, сэгэриэм,

Тыһыынча гыммыттан биирэ дуу,

Тыл муора уутутар таммах дуу?!

 

Эппэккин кэмэ суох элбэҕи —

Искэр таах иҥэрэн иһэҕин:

Эппэккин искэр дуол сирэргин,

Эппэккин ымсыыра сэргииргин…

 

Тыл эмиэ баай ампаар сомуога

Аһыллар соҕотох тылыныы

Кистэнэр хоонньуга-хаппыкка

Көстөрө сатаммат кылааттыы.

 

Соҕотох биир тылы кистээри

Төһөлөөх эр бэрдэ өлбүтэй?!

Тон кынчаал биир тылы истээри

Төһөлөох сүрэҕи кэйбитэй?!

 

Санаабар күн аннын дьиктитэ,

Дьон өйүн килбиэнэ, киэргэлэ

Баар кулгаах истэ илик тылыгар,

Баар сүрэх этэ илик тылыгар.

 

Улуу дьол, улуу күүс тылга баар!

Улуу сор, улуу мун тылга баар!

Ол тылы хайдах да булбатым

Олоҕум усталаах-туоратын

Ол Тылга кулуттаан тураммын!

 

Семен Руфов

Ийэ тылбар

Күөн туттабын сахабынан —

Түҥ былыргы саҥабынан:

Субу айан кылбаҥнатар,

Дьиҥнээх саха эрэ өйдүүр —

Сыллаҥнатар-быллаҥнатар,

Накыҥнатар-такыҥнатар,

Үүт-үкчү өҥнүүр-дьүһүннүүр

Үтүөкэн ийэ тылбынан!

 

Күөн туттабын сахабынан —

Түҥ былыргы саҥабынан:

Дэмин ыллара охсубат

Дэгэттэрдээх, дорҕооннордоох,

Мээнэ симсэн хоһуласпат,

Наарынан түмсэр, хатыспат,

Уһуур-кэҥиир дорҕооннордоох

Улуукан ийэ тылбынан!

 

Күөн туттабын сахабынан —

Түҥ былыргы саҥабынан:

Устар ууну сомоҕолуур,

Кумахтан өтүүнү хатар,

Уустаан-ураннаан куолулуур,

Бэргэнник сиилиир-хоһулуур,

Арахпат гына аат быһар

Алыптаах ийэ тылбынан!

 

Күөн туттабын сахабынан —

Түҥ былыргы саҥабынан:

Олоҥхолоон доллоһутар,

Кылыһахтаан дьириһитэр,

Хайҕаан сүрэҕи уматар,

Алҕаан халлааны ардатар,

Кыраан өһүн-сааһын ситэр

Кылааннаах ийэ тылбынан!

 

Норуот тыла

Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытын айбыт адатыгар академик ПЛ. Слепцовка

Норуот тыла — барҕа баайа,

Бараммат модун уохтаах,

Өрүү сырдыы, сыдьаайа

Үөскуүр, үүнэр буолан кыахтаах:

 

Өйгүн-төйгүн булларыа,

Өрө күүрдэн кынаттыа,

Өргөс-кылаан туттарыа,

Өстөн-саастан харыстыа.

 

Күн уотунуу көҥүл, сырдык,

Курулгэн уутунуу куустээх!

Ол да иһин — мэлдьи кырдьык,

Уута-хаара суох — дьиҥнээх!

 

Киһи тыла – кини дьоло

Төрөөбүт саҥатын

Таптыыры билбэтэх —

Төрөппут ийэтин

Оҕото буолбатах…

Г. Кардашевскай

Тугун бэрдэй — уруут-урут

Туойан-ыллаан ааспыттара,

Ситэн кэлэн, хойуут-хойут

Сип биир маннык абылыыра?!

 

Уран тыллаах хоһоонтон

Уоҕурарга дылыбын —

Ааҕа сытан мин онтон

Улам кыынньан барабын.

 

Уҥуоргу уйэлэртэн

Улуу бэргэн тыллаахтар,

Субу кэлэн, имэҥирэн,

Субурутар курдуктар…

 

Ойон тураат, оргуйан

Мин нойосуус ааҕабын —

Лермонтовтан, Пушкинтан

Эрэл, эрчим ылабын.

 

Уран тылтан дайдар дайан

Улам дууһам кынаттанар —

Өйүм сырдаан, санаам сайдан,

Ыраах суолга аттанар…

 

Эчи, ааспыт уйэлэргэ

Эппит-тыыммыт тыллара —

Тугун бэрдэй сурэхтэргэ

Тугун бэрдэй абылыыра!

 

Сыл дьаптайбыт сыбаҕыттан

Үйэ иһэ — хараҥа,

Арай тыл кутаатыттан

Тыгар уоттаах сардаҥа.

 

Ол сардаҥа уота — сырдык,

Ап — тыл баарын тухары

Тыгыа кини сытыытык

Үйэлэри курдары.

 

Тыл диэн улуу эликсиир:

Дьону дьоллоох олохтуур,

Үйэлэри ситимииир,

Норуоттары холбооттуур.

 

Арыт буулдьа ытырыылаах

Айдааны тардар кини,

Арыт букет кыбыныылаах

Алыс дьоллуур киһини.

 

Тыл — иһэр уу, тыынар салгын.

Тыл диэн — бары барыта — туох баар Тула!

Өрө тут төрөөбүт тылгын!

Киһи дьоло – кини Тыла!

 

Иван Мигалкин

 

Сахам тыла барахсан

            Багдарыын Сүлбэҕэ

Арыы былыттар Мүрүм үрдүнэн

Ардаан ааһалларыныы,

Сэмэй, сибиэһэй –

Сахам тыла барахсан!

Үһүс ыйыгар барда

Сахалыы тылынан кэпсэппэтэҕим,

Сахалыы саҥаны истибэтэҕим.

Сүүһүнэн саҥарбатах тылларым,

Сүүһүнэн эппэтэх санааларым –

Көөнньөрүүлээх кымыстыы

            Өйбөр мунньуллан

Төлө тэбиэхтии оргуйдулар…

 

Сөрүүн быыппаҕы өҥүрүк куйаастан

Күөмэйим кууран, уостарым хатыран

            ыймахтыы иһэрбинии –

Санааттан санааларым түмүллэннэр

Сахалыы тылынан саҥардым,

Бэйэм бэйэбиниин кэпсэттим…

 

Сахам тыла барахсан –

Сыа хаары оймоон сүүрбүт

Кыракый оҕо суолунуу

Саҥаҕын, сырдыккын, нарыҥҥын…

Сахам тыла барахсан –

Доҕотторбун алгыыр ийэм мичээрэҕин,

Кинилэр инники кэскиллэрэҕин,

Таптыыр доҕорум

            айаҥҥа атаарар ырыатаҕын…

 

Виталий Власов

 

Ийэ тыл

(Родной язык)

  1. Төрөөбүт төрүт тылым

Бу тыынар салгыным курдук,

Иитиллибит Ийэ тылым

Бу иһэр утаҕым курдук.

 

Саҥарбыт Саха тылым

Үөскээбит алааһым курдук,

Ыллаабыт ытык тылым

Үүт хатыҥ чараҥым курдук.

Хос ырыата:

Үйэлэннин-иһилиннин

Төрүт тылым суөгэйэ-урүмэтэ,

Кэскиллэннин-этилиннин,

Ийэ тылым сүүрүгэ-үрүйэтэ!

 

Саргыланнын-кынаттаннын

Саха тылым кэрэтэ-кэрэмэһэ,

Айылыннын-айхалланнын

Ытык тылым эҥитэ-элэмэһэ!

  1. Кэпсээбит кэрэ тылым

Киэһээҥҥи кии түптэм курдук,

Истибит истиҥ тылым

Дьэдьэннээх сүөгэйим курдук.

 

Үөрдүбүт үтүө тылым

От охсор ходуһам курдук,

Дьоллообут дьоһун тылым

Ыһыспыт ыһыаҕым курдук.

Хос ырыата:

Уһугуннун-кутулуннун

Кэрэ тылым симэҕэ-сиэдэрэйэ,

Хоһулуннун-булулуннун,

Истиҥ тылым киирбэҕэ-элэккэйэ!

 

Тырымнаннын-арылыннын

Үтүө тылым өркөнө-күлүмэһэ,

Тускулланнын-уруйданнын

Дьоһун тылым дьиктитэ-дьиримэһэ!

  1. Үйэбэр үҥэр тылым

Киҥкиниир халлааным курдук,

Хайҕаабыт хаарыан тылым

Хотугу Чолбонум курдук.

 

Ийэбин иэйэр тылым

Иэйиэхсит илдьитим курдук,

Аҕабын ахтар тылым

Айыыһыт алгыһым курдук!

Дом!!!

Дом ини Дом!

 

Тыл

Былыыр-былыр

Салгыҥҥа өй-мэй өрөөбүтэ,

Былыыр-былыр

Туох бары тылтан төрөөбүтэ…

 

Тыл күүһүнэн

Хаппыт маһы көҕөрдөллөрө,

Тыл күүһүнэн

Өйдөөх дьону өлөрөллөрө…

 

Тылынан

Очуос тааһы бытарыталлара,

Тылынан

Үүнээйини хагдарыталлара…

 

Тыл абынан

Өстөөҕү мөрөйдүүллэрэ,

Тыл абынан

Кыайаннар өрөгөйдүүллэрэ!..

 

 Марта – Мария

 

Төрөөбүт төрүт тыл

 

 Поэма

 

 1

 

Төрөөбүт төрүт тыл –

Эн улуу төрдүгүн,

Мындаалаах үйэттэн

Сүппэтэх үтүөҕүн,

Билиҥҥэ диэритин

Этиллэн, эллэнэн,

Ийэ тыл сүмэтин

Эн илдьэ кэллэҕиҥ!

Былыргы дьыллартан

Алааскар бытанан,

Оҕускун миинэҥҥин

Тойуктуу иһэриҥ.

Балаҕан иһигэр

Олоҕуҥ биһигэр

Кылыһах кыттыһар

Дьиэрэтэр ырыаҕар,

Олоҥхоҥ тойугар,

Иччилээх эҥсиэҕэр

Илбиһиҥ иһиллэр.

 

 2

 

Төрөөбүт төрүт тыл –

Сайыҥҥы үүт тураан

Сүөгэйдээх үүтүнэн

Сойутар үөрүүнэн

Үрүҥ түүн күөгэйэн,

Сайылык сыһыынан,

Унаарар түптэнэн,

Саамаллыыр кымыстаах

Саҥа дьыл ыһыахтаах

Салгын күөх дуолунан

Сатарыы тарҕанан,

Сахабыт саргытын

Самныбат санаатын,

Омоҕой саҕаттан

Омуннаах оһуохай

Ойуулаах үҥкүүнэн,

Оһуордаах этиинэн

Төрөөбүт төрүт тыл

Баччаҕа тиийдэҕиҥ!

 

 3

Төрөөбүт төрүт тыл –

Эн уран талааныҥ

Сайдыбыт сахаҕар,

Аныгы ыччаккар

Төһөтө хаалаҥҥын

Хоһооҥҥо хоһуллан,

Ырыаҕа ылланан,

Өбүгэ сөҥ тылыҥ

Олоҕун умнуллан,

Быыһылаан умуллан,

Баай тылыҥ баранар

Былыргы аатырар

Муҥутуур үйэҕэр

Үктэнэн эрдэҕиэҥ?!

 

 4

 

Төрөөбүт төрүт тыл –

Кэпсэтэр кэрэҕин,

Сүрэхтэн иэйиигин

Омуктуу тылынан

Олуһун буккуйан,

Кылгатан, сарбыйан,

Муннукка ытатан,

Үтүөтэ умнуллар

Кырдьаҕас киһилии

Үтүрүм анньыллар

Кэмнэриҥ иһэр дии!..

 

 5

 

Төрөөбүт төрүт тыл –

Ахсааннаах да буоллар

Оҕо – дьон улаатан,

Обуйук уоһугар,

Олоҥхо тойугар

Үөрэнэн, убанан

Чобуотук чоргуйан,

Кылыһах ыпсыытын

Кыайбатар даҕаны,

Иһиттэн ылынан,

Удьуорун хамсатан

Тыл тыынын уһатан,

Этэрин – тыынарын,

Эрэл кыым саҕарын

Хайҕаллаах көстүүтүн

Уруйдуу көрсүөҕүҥ,

Эгдэйэ үөрүөҕүҥ,

Санааны түмүөҕүҥ!

 

 6

 

Төрөөбүт төрүт тыл –

Хас үйэ саҕаттан

Бобуллан, бохсуллан,

Долгунтан охсуллан,

Өбүгэҥ эспэккэ,

Дьэ, син биир сүппэккэ

Сайдыылаах үйэни

Өҥөйөн үктэнниҥ,

Саргылаах кирбиини

Аһаран кииристиҥ.

Аччыгый норуотуҥ

Дьылҕатын торумун

Эн олук уурустуҥ!

Бэл омук дьоннорун

Үөрэтэр дьоллоннуҥ.

Билигин эн дьылҕаҥ

Бу үүнэр ыччаккар,

Эн бүтүн хааларгар,

Кыым ылар сахтаргар,

Инники сайдаргар,

Кэнэҕэс кэскилгин

Кэнчээриҥ билистин,

Төрүт тыл ис дьиҥин

Иһиэхтин сүмэтин,

Хааныгар иҥэрдин,

Эйэтин тиэрдиэхтин!

 

 

 

Иван Гоголев – Кындыл

Төрөөбүт тыл

Ийэҥ сылаас үүтүн кытта

Бу тылы ыймахтаабытыҥ,

Эн билбитиҥ бу тылтан

Саха буолан айыллыбыккын.

 

Баҕар, түһэн биэриэ доҕор,

Ийэҥ, баҕар, хоргутуоҕа,

Төрөөбүт тыл эн олоххор

Мэлдьи аргыс буолуоҕа…

 

Өстөөххүн ох таптаҕына –

Баҕар, бааһа оһуоҕа,

Уот тылгынан хаарыйдаххына –

Өрүттүө эрэ суоҕа.

 

Баҕар, умнуоҥ ырааттаххына –

Төрөөбүт сайылыккын,

Төрөөбүт тылгын умуннаххына –

Эн киһи буолбатаххын.

Тыл иччитэ

Тыый! Сүрүм-кутум өрүкүйдэ!.. Тыл иччитэ

Тыһы мохсоҕол буолан

Хотугу чолбон аннынан

Хойуостана куһуурбахтыыр,

Өлүөнэ эбэм үөһүнэн

Өрүтэ дабылыйбахтыыр!

Хаһыытыыр саҥата

Халлааҥҥа харбаста,

Үөгүлүүр саҥата

Үрүҥ күҥҥэ тиийдэ.

Албын айыыларга үҥпүт

Аньыыбытыгар дуу,

Кырыктаах эмэгэттэргэ сүгүрүйбүт

Кырыыспытыгар дуу,

Хаарыан тылбыт

Харыһыктаах тыына

Хараараары гынна,

Өлбөт мэҥэ тылбыт

Өрүһүктээх тыына

Өлбөөрөөрү гынна.

Омук киһитин курдук

Олуонатык

Саҥа тылламмыт оҕолуу

Салаҥнык

Сахаларын тылынан

Саҥарар саҥнаахтар

Сахсырҕа курдук

Сааҕынастылар,

Күлүмэн курдук

Күүгүнэстилэр.

Үтүөнү, мекүнү өйдөөбөттөре

Үлүгэрин эбитин,

Ырааҕы, киэҥи ыраҥалаабаттара

Ынырыгын баҕаһын.

Өрөгөйдөөх тылбыт

Өлөр-хаалар күммүтүгэр

Өр үйэлэргэ

Өрүһүйбүтэ эбээт,

Айыллыбыт тылбыт

Аал Луук мае буолан

Ахса суох сылларга

Алҕаабыта буолбаат!

Улуу тылбыт баар буолан

Урааҥхай омук

Уһун тыыннаммыта,

Сайаҕас тылбыт баар буолан

Саха омук

Саргыта салаллыбыта.

Саадьаҕай ынах

Салдьыр муоһуттан тутуһан

Сандал күммүт

Сандаарыйа ойоро сабаҕаламмат,

Үрүҥ сылгы

Үрдүк арҕаһыттан тардыстан

Үөрүүбүт, өрөгөйбүт

Үүнэрэ-үрдүүрэ өйдөммөт,

Көмүһүнэн даҕаны

Көнөрбүт көстүбэт,

Алмааһынан даҕаны

Абыранарбыт анаарыллыбат…

Кэрэ тылбыт

Кэбилэнэн хааллаҕына

Килбиэннээх ньуурбут эмиэ

Киртийэн бараарай!..

Бухатыыр тылбыт

Буомуран хааллаҕына

Омуннаах уохпут эмиэ

Ороһулуо буолаарай!..

Айыллыбыт тылбыт

Аһааҕыран хааллаҕына

Албаннаах ааппыт эмиэ

Алдьанан ыксатаарай!..

Итинтэн дьиксинэн,

Итинтэн айманан

Тыл иччитэ

Тыһы мохсоҕол буолан

Тыҥ хатыыта

Тыҥкыныы ытыыр.

 

Ийэ тылым

Түөрт атахтаах бииһэ

Төрүү-ууһуу илигинэ

Төлөннөөх тыл арай

Төгүрүк күөх уот буолан

Төгүрүйэ сүүрэ сылдьыбыт үһү.

Кыһыырар кынаттаах бииһэ

Кылбаҥныы дайа илигинэ

Алыптаах тыл арай

Аарыма кустук буолан

Алаарыйа кыыһа турбут үһү.

Икки атахтаах бииһэ

Иэҕэҥнии хаама илигинэ

Улуу тыл арай

Улаҕата көстүбэт байҕал буолан

Уорастыйа дьалкыйа сыппыт үһү.

               ***

Икки атахтаах харамай

Ийэ сиригэр үктэнээтин утаа

Иһиирэн эрэ кэпсэтэр

Идэлээҕэ эбитэ үһү.

Ону көрөн уйаҕас тыл

Олус уйулҕата хамсаан,

Чаҕылҕан уота буолан

Чаҕаан тылыгар хатаммыта үһү.

Этиҥ сатата буолан

Этигэн-хааныгар иҥпитэ үһү,

Сүдү айыы сарыала буолан

Сүрэҕэр күөдьүйбүтэ үһү.

Ол алгыстаах күнтэн ыла

Ороһу икки атах

Дьикти дьибилгэн күүстэммитэ,

Дьиҥнээхтик дьэ киһи буолбута.

“Модун санаабар уйдаран

Муҥургутун булуом!” — дии-дии

Эҥсиллэр байҕаллар улаҕаларын

Эриличчи одуулуур идэлэммитэ.

“Күүстээх санаабын кынаттанан

Күпсүйэ көтүөм!” — дии-дии

 Хаттыгастаах халлаан ньуурун

Хантайан көрөр буолбута,

Тыһы кыл буолан тыҥкыныыр

Тыл иччитин илбиһинэн

Алдьатар да, абырыыр да

Албаска үөрэммитэ,

Алгыстаах да, кырыыстаах да

Алыпка уһуллубута.

Аҕыс уон аҕыс

Айаан үрэх буолан

Айдааран, аргыстаһан

Аан дойду арҕаһыгар

 Арҕара олохсуйбута,

Сэттэ уон сэттэ

Сэргэх үрэх буолан

Силигирии сиэттиһэн,

Сир ийэ сиксигэр

Сириэдийэ тарҕаммыта.

Араас ааттаах омук

Алтыһан-айманан үөскээбитэ,

Үгүс үтүө омук

Үмүөрүһэн, үөдүйэн барыта.

               ***

Айыы таҥара дьүүлүнэн дуу,

Айылҕа ыйааҕынан дуу

Айыллыбыт омук барыта

Анал ийэ тылламмыта.

Үрдүк айыыларынааҕар,

Үҥэр эмэгэттэринээҕэр

Ийэ тылларын кинилэр

Иһирэхтик саныыллара.

Амырыын буолбатын диэн,

Амарах куттаннын диэн

Кылыһынан далбаатанар

Кырыктаах боотурга туттарбакка,

Кыалааҕынан кыйыдыйар

Кырыыстаах киһиэхэ көрдөрбөккө

Ол ийэ тылларын кинилэр

Оҕолорун биһигэр бигииллэрэ.

Сүрэхтэрин хаанынан угуттаан,

Сүүстэрин көлөһүнүнэн аҕаан,

Итии харах уутун

Иҥэрэн буөбэйдээбиттэрэ.

“Айыы санааны арчылыыр

Амарах аналлан!” — диэн

Алҕаан айхаллаабыттара,

“Үтүөнү, кырдьыгы көмүскүүр

Үрдүк оҥоһуулан!” — диэн

Үөгүлээн уруйдаабыттара.

             ***

Алгыстаах ийэ тылыам!

Айыыһытым миэнэ, иэйиэхситим миэнэ!

Төлкөм-дьылҕам барыта

Төбөбүттэн төрүттээҕин бэлиэтигэр

Орто дойду оһуордаах отугар

Оройбунан түһээтин

Эйигин салгыны кытта

Эҕирийэн ылбытым,

Этим сааһынан онуоха

Эрчим буолан эҥсиллибитиҥ,

Эн миэхэ олоҕум устатыгар

Эрэллээх аргыс буолуоххун билэн,

Элбэх эрэйгэ, элбэх мөккүөргэ

Эриллиэхпитин сэрэйэн

Эһиллэхтэнэ ытаабытым.

Төбөбүн эн тускар уурар

Төлөрүйбэт төлкөнү

 Ийэм барахсан үүтүн кытта

Иҥэрбитиҥ эбээт миэхэ.

                  ***

Олоҥхоһут ийэ тылыам!

Одун хаантан оҥоһуулаах тылыам

Эһэлээх эбэм алааһыгар

Эн кырдьаҕас сэргэ буолан

Эҕэрдэлии көрсөҕүн миигин,

Сиҥнээри гыммыт балаҕаннарын

Сэмэй туой холумтаныгар

Хара чох буолаҥҥын

Харааччы одуулуугун.

Күндү нүһэр өбүгэлэрим

Көмүс унуохтара көтөҕүллүбүт

Томтордорун үрдүгэр турар

Томороон тиит чыпчаалыгар

Тойон көтөр буолаҥҥын

Толкуйдуу олороҕун.

Өстөөҕүм хобо хойобуллаан

Өлөөрү ыксыыр күммэр

Арай эн эрэ миигин

Арчылыы, өрүһүйэ кэлиэҥ,

Үрүҥ аанньал буолан

Үрдүбэр өҥөйөн туруоҥ,

Өксөкү көтөр курдук

Өрөгөйдөөхтүк үөгүлээт,

Оччоҕо ойон туруом,

Олох туһугар, дьол туһугар

Охсуһан, мөккүһэн барыам.

                 ***

Түҥ былыргы ийэ тылыам!

Төлкөм миэнэ, түөрэҕим миэнэ!

Сордоох балыксыт оҕонньор

Соҕотох дүлүҥ тыытыныы

Элгээн кутатын кытыытыгар

Эн лүҥкүрэ сытаҥҥын

Эҕиргэннэх муоралар тустарынан

Эймэнэ түһүүр этиҥ дии!..

Хараҥа тыымпы чүөмпэтигэр

Харса суохтук умсаҥҥын

Соргу-дьол көмүс күөнэҕин

Сойуолуур этиҥ дни!

Айдааннаах аҕыс аартык

Аарыгыран ааһар куйаарыгар

Алтан иҥэһэ буолан

Арыт умнуллан хааларыҥ,

Ким эрэ эйигин булан

Киргин-буоргун сотоотун

Килбэчийэ, чаҕылыйа түһэриҥ,

Кынаттаах ат буолан

Кыырай халлаан кырсынан

Кыыгыныы көтөн барарыҥ.

Дорҕоонноох тоҕус аартык

Долгуйа түмсэр толоонугар

Умайа, кытыаста турдаххына

Уордаах дохсун ардахтар

Умуруоран кэбиһэллэрэ,

Күүстээх добун холоруктар

Күлгүн күдэҥҥэ көтүтэллэрэ.

Кыымыҥ эрэ хаалан

Кыламныы сыттаххына

Сүдү өйдөөхтөр буланнар

Сөһүргэстээн олороннор

Сөҥүдүйэн алгыы-алгыы

Ичигэс-сылаас тылларынан

Иитэллэрэ эбээт эйигин,

Көмүскэстээх санааларынан

 Күөдьүтэллэрэ эбээт эйигин.

                ***

Сүрүм-кутум ийэ тылым!

Сүрэҕим бааһа, сүрэҕим эрэлэ!

Эн олус уйан дууһалааххын,

Эн олус чараас тириилээххин.

Суон буруолаах ыаллар

Соргулаах ыччаттара

Дархан олоххо маҥнай

Дархаһыйан олорон баран,

Дьох олоҕу эйиэхэ

Дьоҕойонун эрэ ыйдахтарына

Курутуйан кистээн сэмээр

Курустук үөһэ тыынаҕын.

Аан дойду ааттаахтара

Арыаллаһар түһүлгэлэригэр

Ахсарбакка, аахайбакка

Антах хайыстахтарына

Туох эрэ буруйдаах курдук

Туоххаһыйан тураахтыыгын,

Аччыгый буолан айыллыбыт

Атаҕастабыллааҕын саныырыҥ дуу?

Кыра буолан үөскээбит

Кыһалҕалааҕын өйдүүрүҥ дуу?

Ымсыыран, ордугурҕаан

Ыраас тыыҥҥын хараардыма,

Сэмэй, көрсүө бэйэҕин

Сэмээр сэнэнэр буолума,

Күн бухатыыра буолар

Күүстээх санааҕын ыһыктыма.

                 ***

Иитиллибит ийэ тылыам!

Иэдээним-алдьархайым, дьолум-соргум!

Улугуруу, уостуу кэмигэр

Уһун санаабыт кылгаата дуу?

Кэхтии-кэбилэнии кэмигэр

Киэҥ көхсүбүт кыччаата дуу?

Үрдүк солоҕо эрэ

Үрүҥ айыылыы үҥэр буолбуппут,

Араас албын манньаны

Айыы санаатааҕар ордорор буолбуппут,

Арай айыллыбыт тылбытын

Атынырыыр курдук буолбуппут.

Төреөбүт тылбытынан

Төрүт сатаан саҥарбакка

Эппэт кэлэҕэй буолар

Эрэстииттэрбит эбээт.

Дакылаат оҥорон арыт

Дабдыгырыы сатыыбыт да

Дабыдала тостубут чыккымайдыы

Даллаахтаан хаалабыт.

Лекция ааҕан арыт

Лэбэйдии сатыыбыт да

Тумаҥҥа муммут тураахтыы

Турулуччу көрөөхтүүбүт.

Хоодуот хотой барахсаҥҥа

Холло сатыыр адьынаттаах

Чаччыгыныар баҕайы курдук

Чардыргыыры хата сатыыбыт…

Имэҥнээх-дьалыҥнаах

Ийэ хаан тылбыт

Бүлүү эбэ курдук

Бүтэҥитик ынчыктаан

Бүтэйэ оһон хаалаарай?

Алдьархайга тэбиллибит

Араал муора курдук

Адьас эстэн хаалаарай?

Иитиллибит тылбыт ииннэҕинэ

Иэйэхсиппит киэр эргиллиэ,

Айыллыбыт тылбыт өллөҕүнэ

Айыыһыппыт антах хайыһыа.

                   ***

Умсулҕаннаах ийэ тылым

Улахан уоруктар күлүктэригэр

Умналыы тураргын

Уйадыйа көрүөм кэриэтэ

Бар дьаҕыл халлаан сулуһун,

Бар дьонум мичээрин көрбөт

Балай буолбутум ордук!

Ылбаҕай ийэ тылым

Ымыттыбат тиэргэннэр тастарыгар

Ытыыр-соҥуур санаҕын

Ыгылыйа истиэм кэриэтэ

Таптыыр дьахтарым саҥатын,

Татыйык ырыатын истибэт

Таас дьүлэй буолбутум ордук!

***

Илэ дуу, түһээн дуу,

Иинэн-хатан хаалбыт

Иччитэх сиргэ үктэнним,

Кута-сүрэ көтөн хаалбыт

Кураанах куйаар устунан

Күөх чалахай күлүктэр

Күлүкүчүһэ хаамсаллар.

“Өлбүт дууһалар олорор

Өһөрүк дойдулара дуо?”

Иэним кэдэҥнээн, этим салаһан

Итинник сана аллайдым,

Онуоха өй дуораана

Ордоотоон миэхэ хоруйдаата:

“Байҕал тылын умнубут

Балкыырдар ити

Бороҥ күдэрик буоланнар

Болооро сонуораллар.

Ойуур тылын умнубут

 Оһуордаах мастар ити

Хара чох буоланнар

Хабырына кэмсинэллэр.

Улуу хайа тылын умнубут

Уһуктаах очуостар ити

 Курулас кумах буоланнар

Куугунаан кэмсинэллэр!”

Ийэ тылларын умнубуттар

Иэдээннэрэ итинник,

Төрүт тылларыттан маппыттар

Төлкөлөрө ынырык.

              ***

Эгэлгэ баай ийэ тылыам!

Эн миигин бырастыы гын,

Бука, хоргус муҥнаах

Буолбатах да эрээрибин

Кырдьыгы толору эппэт

Кыһалҕаҕа киирэр этим.

Сүөдэй күлүк үөмэн кэлэн,

Сүлүһүннээхтик сипсийэрэ:

“Бааллар көстүбэт хандалылар,

Бардам ол хандалылар

Дьон өйүн сөллүбэттик сөрүүллэр,

Дьон дууһатын ыбылы ылаллар,

Дьон тылын эпсэри хатыыллар.

Хандалылаах өйдөр

Хаһан даҕаны, ханна даҕаны

Аарыма кутаа буолан

Ахсымнык умайбаттар.

Сылайан, сүрэҕэлдьээн

Сыыгыныыллар, буруолууллар.

Хандалылаах дууһалар

Хаһан даҕаны, ханна даҕаны,

Көнүл мохсоҕол буолан

Күнҥэ, халлааҥҥа көппөттөр,

Сиринэн эрэ сыылаллар,

Сидьиҥник ньылаҥныыллар.

Хандалылаах тыллар

Хаһан даҕаны, ханна даҕаны

Уордаах чаҕылҕан буолан

Уорастыйбыт түүҥҥэ сааллыбаттар,

Арай кинилэр ааттаһаллар,

Адьас сымыйанан арбыыллар.

Көҥүл өйбүтүн хам ылбыт,

Көҥүл дууһабытын кыаһыылаабыт,

Көҥүл тылбытын хатаабыт

Көстүбэт хандалылары

Көтүрүтэ сынньан баран

Күлүбүрэс кынаттары уһаарар

Күүтүүлээх кэм дьэ кэллэ,

Уоҕа хараабыты күр күүстүүр

“Уларыта тутуу” диэн

Улуу кэм дьэ тосхойдо!

Аан Алахчын ийэ тылыам!

Аан дойдум буолаҕын миэхэ!

Иҥэринэ сылдьаҕын эбээт

Илиҥҥи, арҕааҥҥы

Ичигэс, тымныы тыаллары,

Хотугу, соҕурууҥҥу

Холоругу уонна чуумпуну.

Күнүм эйигин кытта

Күөгэйэ ойон тахсар,

Күөрэгэйим эйигин кытта

Көрүлүү ыллаан барар.

Амарах тыыныҥ баарын тухары

Айыы сирэ миэхэ даҕаны

Айыллыбытын курдук саныам,

Көмүскэстээх санааҥ күүстээҕин тухары

Күөх халлаан миэхэ даҕаны

Күндээрэрин курдук өйдүөм.

Өлбөөрбүт үрүҥ тыыммытын

Өрүһүйүөх тустааххын,

Хараараары гыммыт тыыммытын

Харыһыйыах тустааххын.

Ытык хайа чыпчаалыгар,

Ытык тиит анныгар

Сүгэ таас буолан сытаргын

Сүрэхпэр ыга тутабын.

Ыраас биһиктэргэ эйигин

Ымыы оҥостон ууруом,

Толомон сэргэлэри эйигинэн

Тойон көтөр төбөлүөм,

Аан дойдуга барытыгар

Ааппын ааттатарым,

Киһи-аймах иннигэр

Киэн туттар бастыҥ баайым

Эн эрэ буолбаккын дуо

Эт-хаан ийэ тылыам!

 

Люция Дмитриевна Нестерова

САХА ТЫЛА

Норуотум өркөн өйүн мөккүөнүн өрөгөйө

Күүрүүлээх санаатын сылааһын сыралҕана,

Сахам тылын бараммат барҕа баайынан

Сүүһүнэн сылларга сырдыы сыдьаайар.

 

Норуотум үтүөҕэ тардыһар сүрэҕин баҕата,

Улууканнаах охсуһуу уотугар уһаарыллан,

Силлиэлээх уот буурҕаны кынаттанан,

Өспөт төлөнүнэн кутаалана умайар.

 

Сахам тылын самныбат сүдү күүһэ—

Норуотум олоххо умсулҕаннаах тапталынан

Күннээҕэр сырдыктык, комүстээҕэр ыраастык

Уҕараабат уотунан күлүмнүү дьиримниир.

 

Өлүөнэ эбэм уостубат уйгулаах уутунуу

Сүрэҕи-быары минньигэстик сылаанньыта

угуттуур,

Төрөөбүт дойду сөлөгөй салгынынан,

Тыынар тыыммытын биһиктээн араҥаччылыыр

Өлбөт мэҥэ уута—өрөгөйдөөх сахам тыла.

 

Норуотум өркөн өйүн мөккүөнүн өрөгөйө,

Норуотум үтүөҕэ тардыһар сүрэҕин баҕата,

Норуотум олоххо умсулҕаннаах таптала,

Кэхтибэт килбиэннээх кэрэ кэскилэ –

Көн ийэ сахам тыла!

 

Василий Васильевич Скрябин – Идэлги

ТӨРӨӨБҮТ ТЫЛЫМ

 Иккистээн эргиллибит

Иринньэҕирбит Ийэ тылбытыгар.

Төннөргө күһэлиннибит

Төрүттэрбит төрүт культураларыгар…

 

Сэргэхсийии сиккиэр тыала илгийэн,

Сүрэҕи-быары манньытта.

Куту-сүрү үөрэтии күөрэйэн,

Өйбүтүн-санаабытын байытта.

 

Норуот талыы-талба тылын

Илбиһин, имигэһин тиһэн,

Иилээн-саҕалаан тутуохха.

Өрө анньан сайдарын,

Өбүгэ үгэстэрин сүһэн,

Өлбөт-сүппэт үйэлиэххэ.

 

Баай-талым, тапталлаах тылы

Төлкөлүүр түөрэҕин быраҕан,

Эккэ-хааҥҥа иҥиэр диэри

Быстыбытын салҕаан, быыһаныахха…

 

Норуот өлбөт өркөн өйө,

Өрө күүрэр өрөгөйө –

Тыыннаах тыргыл тырым тыла.

Сир симэһиннээх сибэккитэ,

Силигирии сиппит симэҕэ –

Сыһыы сыттаах сахам тыла…

 

Саргылана Гольдерова – Саргы Куо

САХАМ ТЫЛА

«Сахам тыла, хаһан да умуллума!

Саха үтүө үгэһэ, умнуллума!» – диэн

Алгыам этэ

Алыптаах тыл хомуһун күүһүнэн,

Сүүрбэһис үйэм үөрэхтээх,

Үүнэр-сайдар кэскиллээх

Сахата буоларбынан

Киэн туттуунан.

Ону баар ахсарбаттар дуу

Аламаҕай ыччаттар ытык ийэ тылларын,

Ону баар аахтарбаттар

Аҕалар, ийэлэр төрөөбүт тылларынан

Номохтору, олоҥхолору

Урааҥхай оҕолоругар

Умсугутан,

Угуйан.

Кинилэр ылбаҕай ыччаттарыгар

Төрөөбүт тылларын сүмэтин,

Сүөгэйин иһэрпэтэхтэр,

Имигэс тылларын илбиһин иҥэрбэтэхтэр.

 

Розалия Ефимовна Сидорова – Ымыычаана

ТОРҮТ ТЫЛЫМ

Төрүт тылым барахсан

Илгэлээх сүмэтин

Иримньэх саҕаттан

Иҥэриммитим мин

Күн күбэй ийэбиттэн

Иһирэх эбэлэрбиттэн.

Төрөөбүт тылым

Сүдү күуһүн

Мин билбитим

Ойуунускай убайбыттан

Төрөөбүг тылым

Өлбөт үйэлээҕин,

Өйгө иҥэр күүстээҕин

Мин билбитим

Улуу эһэбиттэн —

Күн саарга аатырбыт

Улуу Сибиэрэптэн.

Ол кэннэ

Бу улуу төрөөбүт тылбын

Ама хайдах

Атарахсыта саныамый?!

Кини сүдү күүһүгэр

Хайаан сүгүрүйбэт буолуомуй?!

Уран тыл

Уһуктар кэмигэр

Уйуһуйан хаалбакка

Укулаатын булларан

 Уруйдуу- айхаллыы

Ууран истэрбин,

Уһугун булларбатах

Улуктаах олохтон

Уһуктуу тыынын

Уйан дууһабар

 Уһугуннарыам этэ.

Төрөөбүт төрүт тылым

Сүмэһининэн нүөлүйэн,

 Сүппэтэх-өспөтөх

Сүдү күүһүнэн уохтанан

Үнүгэс буолан үүнэбин.

Талба-талыы тыллары

Таламмын туттаммын

Туруу бараан дойдубар

Силигилии туруоҕум.

Төрүт буорум дьонноругар

Төрөөбүт тыл кэрэтин

Араас өҥүнэн ойуулаан

Куруук үөрдэ турдарбыан.

Төннүү бүтэһик тыына

Тууйар түгэнигэр

Олорон ааспыт олохпор

Бу суолум

Биир кэрэ сулус буолан

Сандаара умайыа этэ.