Количество просмотров 272
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (1 оценок, среднее: 5,00 из 5)
Загрузка...

Турнин Лука Николаевич

олоҕо, айар үлэтэ

Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ ,

үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера

Лука Николаевич Турнин 2017 с. төрөөбүтэ 100 сыла

1 ..Ол этэ хомус диэни сөҕөн,

            Оҕотук уйан куттуун дайсан

            Ойо күөдьүйэр дорҕооннордуун

            Ой дуораана буолан көтүһүүм.

 

А.Канаева  “Ол мин Турнины көрбүтүм” хоһоонуттан.

 

Таатта үгүс талааннаахтар дойдулара, киһи кэрэхсиир үтүө үгэһэ элбэх. Хомусчуттар уонна хомус уустара түөлбэлээн үөскээбит сирдэрэ буолар.

            Культура, искусство үгүс көрүҥнэригэр төгүрүччү талааннаах, саха киэнин эрэ буолбатах, хотугу кыра норуоттар кульураларын тэҥҥэ бастакынан өрө туппут, дойду киэҥ түһүлгэтигэр таһаарбыт, хомус дьүрүһүйэр тыаһа умуллубатын туһугар бастакы олугу уурбут, саха хомуһун этигэн тыллаабыт, республикаҕа аан бастакынан Тааттаҕа  28 киһилээх хомусчуттар ансамбылларын тэрийбит киһинэн Л.Н.Турнин буолар. Кини культура сайдыытыгар үтүө суобастаахтык өр сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ үрдүктүк сыаналанан 1958 с. Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта, 1964 с.Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ буолбута уо. д. а. наҕараадалардаах.

2Лука Николаевич дэгиттэр талаанынан-хомусчут, артыыс, ырыаһыт, үҥкүүһүт, мелодист,  режиссер, оһуохайдьыт быһыытынан элбэх уус-уран самодеятельность, фестиваллар, биэчэрдэр көрүүлэригэр кыттыбытын, киэҥ сирдэринэн сылдьыбытын билэбит. Олортон сорохторун аахтахха бу курдук:

            1948 с. Москваҕа, Союзтар Дьиэлэрин колоннай саалатыгар буолбут тыа сирин Бүтүн Союзтааҕы уус-уран самодеятельность бастакы көрүүтүгэр хомуһунан кыттыбыта. Бу сылдьар кэмигэр чараас пластинкаҕа хомуһунан толоруутун, кэлин икки пластинкаҕа эмиэ устубуттара.

            1957 с. Москваҕа Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 325  сылынан ыытыллыбыт декадаҕа кини 28 киһилээх хомуһун ансамбыла кыттыбыта. Бу декада кыттыылааҕа Ф.Е.Луковцева суруйар: «Союзтар дьиэлэрин колоннай саалатыгар бастаан Лука Турнин соҕотоҕун хомуска оонньообута. Оттон 1957 с. ахсынньы 17 күнүгэр Улахан театр филиалыгар декаданы түмүктүүр биэчэргэ дойду партийнай, государственнай деятеллэрэ уонна биһиги республикабыт  салайааччылара бааллара. Бу концерга 28 киһилээх хомусчуттар ансамбыллара ситиґиилээхтик кыттыбытынан ССРС Верховнай Сэбиэтин Президиумун 1958 с. тохсунньу 15 күннээҕи Ыйааҕынан Лука Николаевич Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.

3

1960 с. Москваҕа хотугу норуоттар: ненецтэр, сахалар, эскимостар, чукчалар, эбэҥкилэр, нанайдар национальнай искустволарын көрдөрөр «Хотугу Сардаҥа» диэн театрализованнай концертка эмиэ ситиһиилээхтик кыттыбыта.

            1962 с. Москваҕа Таатта народнай театра «Лоокут уонна Ньургуһун» драманы туруоруутугар хомус ансамбыла сахалыы ырыалары, үҥкүүлэри доҕуһуоллаабыта.

            1969 с. Москваҕа Сибиир уонна Дальнай  Восток норуоттарын музыкальнай фольклордарын көрүү концерыгар эмиэ ситиһиилээхтик кыттыбыта.

            Бу туһунан 1969 с. оройуоннааҕы «Коммунист» хаһыакка «Культурабытын сайыннарар аартыкка кытынным» диэн Лука Турнин тус бэйэтин ыстатыйатыттан быһа тардан суруйабыт: «Мин Бүтүн Союзтааҕы музыкальнай фондаҕа аҕыс айымнньыбын, «Мелодия» фирмаҕа пластинкаҕа үс айымньыбын уһуллулар уонна икки концерга кыттар чиэстэнним. Хомуска саха тардыыларыттан уонна таҥалай   ырыатын толортоотум. Кулун тутар 2 күнүгэр Бүтүн Союзтааҕы өҥнөөх телевидениеҕа уһуллууларыгар олус долгуйан, үөрэн туран хомуска оонньоотум. Нөҥүө күнүгэр «Юность» Бүтүн Союзтааҕы радиоҕа ыллаатым. Маны таһынан улуу Ленин куоратыгар Ленинградка илдьэн концерга кытыннардылар».

            Биир дойдулаахпыт, философскай наука доктора, профессор Авксентий Егорович Мординов: «Лука Турнин диэн үтүөкэн талааннаах киһи баара. Кини хомуһу бастаан тириэрдибит, ыллаппыт киһи. Хомуска оонньооһун, ол аата варганнай музыка сайдыыта Тааттаттан саҕаламмытын өйдүөх тустааххыт. Эһиги, Таатта дьоно, кини саҕалаабыт үлэтин салгыах, кини кэрэ аатын-суолун үйэтитиэх тустааххыт. Кини элбэх туйах хатарааччылардаах буолуохтаах»,- диэн өлүөн биир күн иннинэ эппит кэриэс тыла этэ.

4

Л.Н. Турнин аатынан хомус ансаамбыла

Лука Турнин тэрийбит ансамбыла күн бүгүн тыыннаах. Ол туһунан улуустааҕы ветераннар сэбиэттэрин бэрэсэдээтэлэ М.С.Андросова кэпсиир: «1995 с. «Алгыс» диэн хомус ансамбла тэрийбиппит. Бастаан 6-7 буолан оонньуурбут. Бу ансамблы тэрийэрбитигэр 1957 с. Москваҕа Саха сирин искусствотын уонна культуратын күннэригэр кыттыбыт Таатта хомусчуттара сүрүн күүс буолбуттара. Биһиги аҕа саастаах дьон араас дэгэрэн оонньууну сатаабаппыт.Онон урут Лука Николаевич үөрэппитин курдук сыыйа тардыынан оонньуубут. 2007 с. ансамблбытыгар Л.Н.Турнин аата иҥэриллибитэ».   

5  Саха хомуһун аҕата Лука Турнин аатын үйэтитии үлэтэ бара турар: төрөөбүт сиригэр Тыараһаҕа 2007 с. музей тэриллибитэ, олохтоох сынньалаҥ киинигэр Л.Н.Турнин аата иҥэриллибитэ. П.П.Оготоев тэрийиитинэн Лука Турнин аатынан республиканскай хомус куонкурустара буолаллар.

            Хомуһуннаах хомусчут Л.Н.Турнин эппит тыллара туолуохтун :«Мин саха норуотун фольклорнай айымньыта, музыкальнай культурата кэнэҕэһин кэнэҕэс да Бүтүн Союз айар түһүлгэтигэр таһаарыллан норуокка киэҥник пропагандаланыа, ыччат дьон төрөөбүт норуоттарын тылынан уус-уран айымньыларын өссө дириҥник үөрэтэн биһиги норуоппут культурнай пааматынньыктарын саҥаттан саҥа, урут биллибэтэх-көстүбэтэх айымньыларын толоро, тупсара туралларыгар дириҥник эрэнэбин».

6

Турниннар: кэргэнэ Варвара Афанасьевна, уолаттара: Мирон, Николай, Валентин

7

И.Л., В.Е. Соломоновтар кыыстарын Варяны кытта

                                                            Аҕабар

                                                Айбыт аҕам хомуһун тыаһын,

                                                Ис түгэҕэр сытан истибитим.

                                                Үйэ аҥаарын олоҕум суола,

                                                Омоон суолга үктэниитэ

                                                Хомуһунан үлүһүйбүттүү оонньоон

                                                Баҕар үйэбин уһаттаҕым.

                                                Бастакы түүлбэр түһээммин,

                                                Аҕам ыллыыр куолаһын истибитим.

                                                Хоту диэки салгын устун,

                                                Көппүтэ ырыанан аҕам кута.

                                                Оҕолорун талааннара симэлийэн,

                                                Биллибэккэ-көстүбэккэ сүппүттэрэ.

                                                Оргууй сыллар ааспыттара.

                                                Иккис түүлбүн түһээбитим

                                                Аҕам хомуһун тыаһа,

                                                Киэҥ халлаан куйаарга устубута…

                                                Үөрбүтэ-көппүтэ сүрдээҕэ.

                                                Сиэннэр улаатан испиттэрэ,

                                                Биллэн-көстөн барыахтара.

                                                Ыллаан-туойан санатыахтара,

                                                Ааттарын ааттатыахтара.

                                                                              И.Л.Соломонова (Турнина), Л.Н.Турнин кыыһа

библиография

БИБЛИОГРАФИЯ

Киэҥник сураҕырбыт хомусчут / хомуйан оҥордулар: М. С. Андросова, Е. И. Софронова. – Ытык Күөл : [и. с.], 2011. – 77 с. : фот. – (Улусная тип.).

 Чехордуна, Е. П. Улуу хомусчут, ырыаһыт, үҥкүүһүт Лука Турнин / Е. П. Чехордуна. – Дьокуускай : Медиа-Холдинг “Якутия”, 2012. – 160 с.

***

Бастакы народнай театр : (П. А. Ойуунускай аатынан Таатта народнай театра) / [хомуйан оҥордулар: С. Г. Антоев уо. д. а.]. – Дьокуускай : Бичик, 2012. – 160 с.

Иһинээҕититтэн : Москваҕа, Кремль театрыгар / Анастасия Колпашникова. – С. 19-20 ; Чаархааннаах Хобороос : [Л. Н. Турнин ахтыллар] / П. Меккюсяров. – С. 74 ; Лука Турнин сабыдыалынан / Татьяна Винокурова. – С. 80-81 ; Хомус тыаһын дьүрүһүтэн / Петр Меккюсяров. – С. 106-108 ; ХХ үйэ чулуу хомусчута / Константин Винокуров. – С. 115-116.

Чахов, А. И. Лука Николаевич Турнин – аатырбыт хомусчут // Өбүгэлэрбит музыкаларын төрүт дорҕоонноро / А. Чахов. – Дьокуускай, 2012. – С. 41-43.

***

Федорова, Н. [Лука Николаевич Турнин…] // Хомус и мой Мир = khomus and my world / Сайдыко-Наталья Федорова. – Якутск, 2011. – С. [49]. – [Фот.].

***

Жукова, А. Северное сияние : [на фот. концерта в Москве запечатлен Л. Н. Турнин] / А. Жукова // Огонек. – 1960. – №38.

 ***

Алексеев, И. Е. Улуу хомусчут конкурсугар : [Л. Н. Турнин аатынан хомусчуттар респ. бастакы конкурстара] / И. Алексеев // Кыым. – 1990. – Ахсынньы 26 к. – С. 3-4.

Андросов, Е. Д. Лука Турнин уонна аарыктаах хомус / Е. Андросов // Таатта. – 1992. – Атырдьах ыйын 8 к. – С. 3.

Андросов, Н. Х. Культура бырааһынньыгар кыттыбыттара : (Москваҕа буолбут саха искусствотын уонна литературатын биэчэрдэрэ 10 сыла туолуутугар) / Н. Андросов // Коммунист. – Ытык Күөл. – 1967. – Ахсынньы 12 к. – С. 4.

Андросова, М. С. Биллиилээх хомусчут аатын иҥэрии – үйэтитии биир көрүҥэ : [Тыараһатааҕы сынньалаҥ киинигэр Л. Н. Турнин аатын иҥэрэргэ этии] / М. Андросова // Таатта. – 2007. – Муус устар 26 к. – С. 2.

Андросова, М. С. Москубаҕа хомус тардыбыт дьоллоохпун : [ахтыы] / М. Андросова // Кыым. – 2012. – Балаҕан ыйын 6 к. – С. 35.

Андросова, М. С. Сэргэх тэрээһин : [Тыараһаҕа улуу хомусчут төрөөбүтэ 95 сылыгар кэриэстэбил киэһэтэ буолла] / М. Андросова // Таатта. – 2012. – Олунньу 28 к. – С. 2.

Андросова, М. С. Хомус конгреһын көрсө : [ахтыы] / М. С. Андросова // Таатта. – 2011. – Ыам ыйын 20 к. – С. 7.

Аргунов, Ф. С. Хомусчут Лука Турнин / Ф. Аргунов // Кыым. – 1967. – Кулун тутар 11 к. – С. 2.

Аржаков, Н. “Саха хомуһун аҕата – Лука Турнин” : [“Хомус эйгэтэ” диэн респ. семинар ыытылынна] / Н. Аржаков // Саха сирэ. – 2013. – Тохсунньу 17 к. – С. 31.

Байбаллыков, А. Л. Н. Турнин уонна саха музыкаларын ансамбла / А. Байбаллыков // Коммунист. – Ытык Күөл. – 1959. – От ыйын 4 к. – С. 3.

Богатырев, Р. Р. Саһарбыт хаартыска историятыттан : [ахтыы] / Р. Богатырев // Таатта. – 2012. – Бэс ыйын 19 к. – С. 3.

Будищев, Р. Хомус кэскилин тµстээбитэ / Р. Будищев // Кыым. – 2008. – Олунньу 7 к. – С. 35 ; Таатта. – 2008. – Олунньу 5 к. – С. 1 ; Голос профсоюза. – 2008. – 25 февр. – С. 6.

Винокуров, К. М. Лука Турнин бастакы олугу уурбута / К. Винокуров // Таатта. – 1992. – Олунньу 20 к. – С. 3.

Винокуров, К. М. Хомус сайдыытыгар бастакы олугу уурсубута / К. Винокуров // Таатта. – 1997. – Олунньу 13 к. – С. 1, 4.

Винокурова, Т. И. Кэрэ эйгэтигэр сыһыарбыт биир дойдулааҕым : [ахтыы] / Т. Винокурова // Таатта. – 2007. – Ахсынньы 6 к. – С. 4.

Иванов, П. Саха хомуһун аҕата / П. Иванов // Ил Түмэн. – 2012. – Атырдьах ыйын 10 к. – С. 22-23.

Иванов, С. Бэйэтин кэмигэр бастакы этэ / С. Иванов // Саха сирэ. – 1997. – От ыйын 29 к. – С. 4.

Иванов-Телье, С. Улуу хомусчут : [ахтыы] / С. Иванов-Телье // Таатта. – 2012. – От ыйын 20 к. – С. 4.

Иовлев, Н. С. Уһулуччулаах хомусчукка үйэлээх өйдөбүнньүк : [Ытык Күөлгэ кинигэ биһирэмэ] / Н. Иовлев // Таатта. – 2012. – Балаҕан ыйын 28 к. – С. 5.

Иовлев, С. Хомус аргыстаах ыччат : [Л. Н. Турнин аатынан хомусчуттар кµрэстэрин араас сылларын кыайыылаахтарын туһунан] / С. Иовлев // Эдэр саас. – 2016. – Ыам ыйын 12 к. – С. 19.

Канаева, А. Н. Аарыктаах хомус айана : [Л. Н. Турнин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө Хаҥалас, Нам улуустарынан сырыы туһунан] / Дьүрүскээнэ // Таатта. – 2016. – Муус устар 28 к. – С. 1.

Канаева, А. Н. Лука Николаевич Турнин музейын биир экспоната – хомус : [чулуу хомусчут Мандар Уус оҥорбут хомуһугар оонньообута] / Дьүрүскээнэ // Таатта. – 2012. – Олунньу 10 к. – С. 3.

Канаева, А. Н. Турнин талбыт талаана / Дьүрүскээнэ // Кыым. – 2012. – Бэс ыйын 26 к. – С. 16.

Константинова, М. Норуоттан тахсыбыт талаан / М. Константинова // Коммунист. – Ытык Күөл. – 1977. – Олунньу 19 к. – С. 3.

Кулаковская, Л. М. Ытык хомусчут эркээйитинэн : [төрөөбүтэ 90 сылыгар] / Л. Кулаковская // Таатта. – 2007. – Муус устар 7 к. – С. 2.

Лука Турнин үбүлүөйдээх сылыгар бэлэмнэнэбит : [Тыараһа нэһилиэгин олоҕуттан] / С. Халгаева // Таатта. – 2016. – Кулун тутар 31 к. – С. 2.  

Маркова, А. Я. Москваҕа – Россиялыын 325 сыл декадатыгар : [Москватааҕы фестиваль кыттыылааҕын ахтыыта] / Анна Маркова (Постникова) // Таатта. – 2008. – Бэс ыйын 12 к. – С. 3.

Неустроева, Л. А. “Дьүрүһүй, хомуһум барахсан” : [Л. Н. Турнин төрөөбүтэ 90 сылыгар аналллаах конкурс туһунан] / Лариса Неустроева // Саха сирэ. – 2007. – Ыам ыйын 17 к. – С. 14.

Нохсорова, Л. У. Сцена маастара – Лука Турнин : [ахтыы] // Таатта. – 2012. – Бэс ыйын 12 к. – С. 3.

Оготоев, П. Саха хомуһун аҕата, XX үйэ уһулуччулаах хомусчута Лука Турнин / Петр Оготоев // Саха сирэ. – 2001. – Кулун тутар 24 к. – С. 12.

Самсонов, П. Е. Хомус аҕатын албан аатыгар : [Ытык Күөлгэ ыытыллыбыт хомусчуттар 3-с респ. күрэстэрин туһунан] / Бүөтүр Хара // Таатта. – 2001. – Кулун тутар 22 к. – С. 2.

“Саха хомуһун аҕата – Лука Турнин” : [Л. Н. Турнин кэриэһигэр хомусчуттар 3-с респ. күрэстэрин балаһыанньата] // Саха сирэ. – 2001. – Тохсунньу 18 к. – С. 4.

Собакина, С. Н. Дьүрүһүй, хомус : [Л. Н. Турниҥҥа анаммыт “Таатта” телестудия устубут док. киинэтин туһунан] // Таатта. – 2013. – Тохсунньу 25 к. – С. 7.

Собакина, С. Н. Егор Николаевич Томскай – Лука Турнин аатын үйэтитээччи / С. Собакина // Таатта. – 2016. – Кулун тутар 17 к. – С. 2.

Собакина, С. Н. Лука Турниҥҥа анаммыт эстафета саҕаланна : [“Айдарыылаах хомусчут Лука Турнин” респ. эстафета] / Светлана Собакина // Таатта. – 2016. – Муус устар 21 к. – С. 1.

Собакина, С. Н. ХХ-с үйэ чулуу хомусчута, саха хомуһун аҕата Лука Турнин / С. Собакина // Таатта. – 2012. – Олунньу 2 к. – С. 3.

Собакина, С. Н. Улуу хомусчукка аналлаах дьоро киэһэ : [Тыараһа нэһилиэгэр ыытыллыбыт тэрээһин туһунан] / С. Собакина // Таатта. – 2007. – Кулун тутар 6 к. – С. 3.

Собакина, С. Н. Хомус дьүрүскэнин дорҕооно : [ахтыы] / С. Собакина // Таатта. – 2013. – Ахсынньы 13 к. – С. 2.

Собакина, С. Н. “Хомус эйгэтэ : үгэс, киһи, утум” : [Дьокуускайга ыытыллыбыт Хомус күннэрин декадатын туһунан] / С. Собакина // Таатта. – 2013. – Тохсунньу 15 к. – С. 2.

Соломонова, И. Л. Улуу Москубаҕа хомуһу дьүрүһүппүтэ : [ахтыы] / И. Соломонова // Сүбэһит. – 2012. – №19 (30). – С. 14-16.

Тихонова, Л. Хомуһу тилиннэрбит сүдү үтүөлээх : [Москватааҕы фестиваль кыттыылааҕын ахтыыта] / Л. Тихонова // Таатта. – 2007. – Ахсынньы 27 к. – С. 3.

Турнина, Л. “Сардаҥалаах татыйыктар” фольклорга оҕолорго күрэх : [Ытык Күөлгэ илин эҥэрдээҕи улуустар икки ардыларыгар күрэс ыытылынна] / Л. Турнина // Таатта. – 2016. – Муус устар 2 к. – С. 2.

Хомуһу чуор куоластаабыта, этигэн тыллаабыта // Таатта. – 2007. – Тохсунньу 27 к. – С. 3.

Шарина, Е. Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ кыттыбыппыттан астынным : [Дьокуускайга Хомус күннэрин декадатыгар Таатталар кыттыыларын туһунан] / Е. Шарина // Таатта. – 2013. – Тохсунньу 15 к. – С. 2.

***

Васильев, Е. Концерт победителей : [упоминается выступление ансамбля на сцене клуба им. Ф. Дзержинского] / Е. Васильев // Молодежь Якутии. – 1959. – 28 июня. – С. 3.   

Искусство якутского народа : (заключительный концерт в филиале Большого театра СССР) // Правда. – 1957. – 18 дек. – С. 1.

Концерт мастеров искусств Якутии : [упоминается участие ансамбля хомусистов под рук. Л. Н. Турнина на московской сцене] // Сов. культура. – 1957. – 17 дек. – С. 3.

***

Турнин Лука Николаевич : (13.02.1917 – 27.05.1989) : [кылгас биогр.] // Аартыгы арыйааччылар : биобиблиогр. справ. / “Таатта” хаһыат редакцията” автономнай тэрилтэ, И. А. Аргунов аатынан Таатта улууһун киин б-ката ; [хомуйан оҥордулар: Т. Бочорукова уо. д. а.]. – Ытык Күөл, 2012. – С. 103-105. – Библиогр.: с. 104-105 (11 назв.).

***

Турнин Лука Николаевич : (1917-1989) // Энциклопедия культуры и искусства Якутии / М-во культуры и духов. развития Респ. Саха (Якутия) ; [сост.: В. А. Босиков и др.]. – Якутск, 2011. – С. 522.

                                                        Хомуйан оҥордо Е.И. Шестакова,

                            Таатта улууґун киин библиотекатын библиограба

хаартыскалар

  https://www.youtube.com/watch?v=FxhPOk7OuNQ