138

Миигинниин ким да оонньообот

Миигинниин ким да оонньообот!..

 Ытаан бэбээрэр, кып-кыһыл киһичээн баанчыктаах суорҕаҥҥа сууланан дьиэҕэ киирбитэ күн бэҕэһээ курдук. Ол бэйэтэ улаата охсон оҕо саадыттан хомойон- хоргутан кэлэн олорор. «Миигин кытта ким да оонньообот!..»- харах уулаах этиллибит бу тыллары истибит төрөппүт, эбээ, эһээ күндү көмүскүн атаҕастааччыны була охсорго тиэтэйимэ, толкуйдаа. Сорох оҕо өрүү элбэх доҕордоох, сорох тоҕо эрэ куруук соҕотох. Тоҕо? Төрүөт араас буолуон сөп. Психологическай наука кандидата М. Баулина санаатын билиэххэ.

Сэмэй, кыбыстыган.  Бу оҕо  үөрэппит, билбит аҕай оруолун  утренникка кэлэн элбэх киһини көрөн таһы – быһа умнан кэбиһэр, эбиитин заалтан куотан хаалан партнердарын соһутар. Таһырдьа оонньуу сылдьар оҕолорго кыттыспакка ыраахтан ымсыыра турар. Оҕолор ортотунан ойуолаан ааһар чалбахтарын аттыгар тэпсиэн билбэккэ, барыан быһаарбакка таалан турар. Маннык чуумпу оҕону улахан дьон бары сөбүлүүллэр. Буолумна, орой мэниги кытта бодьуустаһар курдук буолуо дуо? Ол эрээри бу сэмэйчээни кытта оҕолор доҕордоһуохтарын баҕарбаттар…

Психолог:  Оҕолор сэмэй, чуумпу оҕону үөрэтэрдии көрөллөр уонна кини саҥарбат буоллаҕына  сатаан саҥарбат дии саныыллар. Утренник кэмигэр үҥкүүлээбэккэ турар, ол аата сатаан үҥкүүлээбэт. Олус сэмэй оҕоҕор атыттары кытта бодоруһарга тэҥҥэ аҥар кырыытыттан кыттыһан иһэр наадатын өйдөтөр сөп. Оҕолор интэриэһинэй уонна кинилэргэ сөп түбэһэр оҕону кытта доҕордоһоллор. Кинилэр утары сэҥээриини эрэйэллэр. Кырачааҥҥар кыбыстыганын кыайарыгар көмөлөһөр санааны ылыммыт буоллаххына дьиэтин иһигэр, ыалдьыттыы сылдьан тохтоло суох буойаргын уурат. Эргичиҥнээн, тыаһаан- ууһаан, бирилээн- барылаан – эн сэмэй оҕоҥ туох «тыастары» таһаарар кыахтааҕын боруобаланар, дьэ уонна сыыйа- баайа атын оҕолоро ортолоругар кыбыстыбакка бэйэтин көрдөрүө.

Кыҥкый. Туох барыта куһаҕан: үүт – үрүмэлээх, миин- лууктаах, сибиитэрэ- хатыылаах. Аан бастаан оҕо саадыгар барбыт күнүттэн кыҥкыйа бүппэт, харах уута тохтообот: кып- кыратык тобугун өлөрбүтүнэн оһоҕоһо тахсыа үһү, уруһуйа бэйэтэ хайдыбыт, пластилин тииҥэ төбөтө быстыбыт, хомпуот бэйэтэ тохтубут. Ийэтэ аттыгар баар буоллаҕына сырыы аайы  ыалдьыбыты үрэр, имэрийэр, уоскутар. Ол гынан баран улаатан иһэбит ээ, тэлгэһэҕэ бииргэ оонньуу сылдьан ким ийэ оруолун ылыай, ол кэриэтин «ити кыҥкыйы кытта оонньоомо» – дэспит ордук.

Психолог:   Кыра оҕо олоххо уопута суох буолан бу буолбут суол тугунан түмүктэниэн билбэт. Холобур, тобугун өлөрбүтэ туох кутталланан тахсыан быһаарбат: баҕар хаан тохтообокко кэлэн- кэлэн баран барыта бүтэн хаалыа, оччоҕо өлөн хаалыа дии! Төһөнөн холкутук, өйдөнүмтүө гына барыны- бары быһааран биэрэҕит да оччонон оҕоҥ араас быһылааннарга, мучумааннарга холкутук сыһыаннаһар буолуо. Кыра оҕолор уйулҕалара (эмоциялара) олус кучуллумтуо: биир ытаатаҕына бары ытаан барыахтарын сөп, биир күллэҕинэ- бары күлэн барыахтарын сөп. Күлэри- үөрэри ким сириэй? Ол иһин оҕолор үгүстүк ытыыр, кыҥкыйдыыр оҕоттон тэйиччи тутталлар.

Кэччэгэй, иҥсэлээх.  Кырачаан «кэччэгэй баайы» бөлтөгөр толору сиэбинэн билиэххэ сөп: кэмпиэт, бичиэнньэ, робот, платок – туох суоҕуй? «Көрдөр эрэ» (амсат, ыстат, уларыс) диэн көрдөһүүгэ «кэччэгэй» туора хаамар, курус гынар. Оҕолор маннык оҕоҕо интэриэстэрэ  түргэнник уостар. Кини кэмпиэттээҕэ кими да үөрдүбэт, син- биир бэрсибэт.

Психолог:   Тугу да бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбатын оҕолор кинилэртэн киэр хайыһар курдук ылыналлар: оччотугар бичиэнньэ тооромоһо атыттары кытта үчүгэй сыһыаннааҕар күндү буолан тахсар.  Онтон олоххо бэйэ- бэйэҕэ көмөлөр, эн- мин дэһэр түгэн төһө элбэх буолуой? Доҕордуу сыһыан кэмпиэттээҕэр, оонньуурдааҕар күндүтүн чаҕылхай холобурдары туһанан быһааран биэрин. Холобур, сэрии кэминээҕи аас- туор олох, эбэтэр айылҕа иэдээннэрин кэмигэр дьоннор бэстилиэнэйдэрин үллэстэн тыыннаах хаалалларын туһунан.

(матырыйаал *mamas  & papas* сурунаал

2013 с. 6 нүөмэриттэн ылылынна.

Салгыыта бэчээттэниэ)