286

Оҕо ааҕыытын көҕүлээһин

О5о  кинигэни аа5ыытын        хайдах     көҕүлүөххэ.

Киэҥ    билиилээх, бэйэтин кыаҕар эрэнэр, үлэһит, дьону кытта сатаан сыһыаннаһар  эрэ  киһи бу биирдэ бэриллэр олоххо бэйэтин миэстэтин булунара чахчы.  Ханнык      ба5арар кэмнэ         билии  өруу  сыаналанар          баай  буолар.

Мин бэйэм үлэм хайысхатынан бүгүн ааҕыы туһунан кэпсэтиигэ ыҥырабын.

Билинни кэмнэ   кинигэни аа5ыы  суолтатын өйдөөбөт, ааҕыы киһи сайдыытыгар оруолун сыаналаабат учуутал  суох дии саныыбын. Ол гынан баран билигин аахпат төрөппүттэр оҕолоро улаатан эрэллэр. Дьиэлэрин иһигэр кинигэ ааҕа олорор киһини көрбөтөх оҕолор оскуолаҕа кэлэллэр диэтэххэ наһаа баһыы буолуо суоҕа.  Кинигэлиин  до5ордоспотох оҕо оскуолаҕа кэлэн төһөлөөх кыһалҕаны көрсөрүн  учууталлар көрө- билэ сырыттахтара. О5о  кинигэни аа5ар дуу, аахпат дуу буолуута   улахан киьиттэн быһаччы  тутулуктаах. Бу ким да төрүөҕүттэн талаана буолбатах.

 

Оҕоҕо быыкаайыгыттан кинигэни көрдөрөр, кэпсиир, ааҕар буоллахха, саҥарыан инниттэн ааҕааччы буолар – дииллэр ааҕыыны үөрэтэр учуонайдар. Оҕо ааҕар киһи буолан тахсара төрөппүттэн быһаччы тутулуктаах. Аатырбыт психолог Юлия Борисовна Гиппенрейтер тугу сүбэлиир эбитий?

Кини хас биирдии төрөппүт «зона ближайшего развития ребенка» диэн психологическай сокуон ис хоһоонун өйдүөхтээх, билиэхтээх диир эбит. Кылгастык быһаардахха маннык.

Хас биирдии оҕо бэйэтин сааһыгар сөп түбэһэр тугу эрэ сатыыр; онтон туох эрэ киниэхэ улахан киһини эрэ кытта оҥордоҕуна табыллар; олох сатаммата, кыайбата эмиэ баар.

Күнтэн күн аайы оҕо улахан киһини кытта оҥорбутун бэйэтэ кыайар, сатыыр буолан иһэр. Кини төгүрүгэ кэҥиир, ол гынан баран улахан киһини кытта оҥорбут төгүрүгүн таһыгар тахсыбата. Ол аата бииргэ оҥоһуллар дьыалалар оҕобут сайдыытын олуга эбиттэр.

Иккис б) ойууга төрөппүттэриттэн элбэх болҕомтону ылбат, бэйэтэ бэйэтигэр хаалларыллар, бииргэ дьарыктаммат оҕо кыра төгүрүгүн көрөбүт. Биллэн турар бастакы оҕо түргэнник сайдыа, эрэллээхтик, ситиһиилээхтик, үтүө туруктаахтык сананыа.

Онон оҕо олох сатаабат, кыайбат түгэнигэр көмөтө суох хаалларар сыыһа эбит.

«Мин оҕом олох аахпат» – диэн, буолар буолан бүппүтүн курдук этэр, эрдэттэн бэринэн буруйу компьютерга, мультиктарга түһэрэр төрөппүт аҕыйах буолбатах.

«Дьиэбитигэр кинигэ арааһа баар, биири да арыйан көрбөт» – диэччи да суох буолбатах.

Юлия Борисовна бу түбэлтэҕэ саамай эрэллээх ньыма быһыытынан оҕону кытта бииргэ ааҕарга сүбэлиир.  Үгүс дьиэ кэргэҥҥэ сатаан аахпат оҕоҕо кинигэ ааҕыллар. Онтон сорох төрөппүт оҕолоро оскуолаҕа барбытын да кэннэ бу бэртээхэй дьарыгы  хаалларбаттар. «Буукубалары холбоон ааҕан эрэр оҕоҕо хаһааҥҥа дылы ааҕан биэрэбин?» – диэн ыйытыыга чуолкай хоруйу биэрэр уустуктардаах. Оҕо  ааҕыы техникатын төһө түргэнник баһылыыра үүт- үкчү буолбат.  Соҕотоҕун кинигэ ааҕара ыарахана биллэр: элбэх билбэт тыллара бааллар, бүтэн биэрбэт уһун этиилэр, ол кэриэтин оонньообут  ордук.  Дьиҥэр ааҕар буолуон баҕарар ээ…  Онон ааҕа үөрэнэр уустук кэмигэр улахан киһи аттыгар баар буолан, кинигэ ис хоһоонунан кэрэхсэтиэн наада.

Биир ийэ 9 саастаах уолун кинигэҕэ маннык угуйбутун кэпсээбит:

« Вова бытааннык ааҕар буолан, сүрэҕэлдьиир, ааҕыан баҕарбат этэ. Аахпат киһи хантан түргэтээн кэлиэй? Аахпытын да өйдөөбөт этэ. Аттыгар туран ааҕарын кэтиирдээҕэр бэйэм үчүгэй кыра кинигэлэри булан утуйуон иннинэ ааҕар буолбутум.  Сотору уолум оронугар олорон мин дьиэ үлэтин бүтэрэн ааҕа кэлэрбин кэтэһэр буолбута. Бэйэм эмиэ үөрэ- көтө ааҕабын, салгыы туох буолуон таайабыт. «Өссө кыратык» – диэн көрдөһүүнү үөрэ иһиттэрбин да «Чэ 5 эрэ мүнүүтэ» – диэн үлэһэн уоту умулларан утутар буолбутум. Сороҕор албаһыран  бэйэтигэр аахтаран, сороҕор уочараттаһан ааҕан оҕом сыстан барбыта. Кинигэни таптаата. Ол да буоллар син биир бииргэ ааҕарбытын хаалларбаппыт» – диэбит ийэ.

Бу бэртээхэй кэпсээн ийэ оҕотун иннигэр сайдыы  чугас соругун (зону ближайшего развития)  сөпкө тэрийбитин ааһан, баһылыырга көмөлөспүтүн көрдөрөр. Ону тэҥэ, бу сокуону тутуһан, ийэ оҕотун кытта үтүө, истиҥ сыһыаны олохтообут.

Онон, убаастабыллаах төрөппүт, оҕон  туохха эрэ ыарырҕатар, эйигиттэн көмөнү күүтэр буоллаҕына хайаан да көмөлөс. Ол гынан баран:

  1. Кини олох сатаабатын эрэ бэйэн оҥор, атынын оҕоҕор оҥортор.
  2. Оҕон саҥаны сатыыр буолан истэҕин аайы бэйэтигэр сүктэрэн ис.

Мин  кылгас со5устук кинигэни    аа5ыыны   кө5улээьиҥҥэ санаабын  этиэхпин  ба5арабын.

Маннайгытынан, кыра о5о утуктэн уөрэнэр. Төрөппуттэр     кинигэ   аа5ар    буоллулар    да,  кини    эмиэ кинигэ тутуурданар. О5олордоох    ыал  хайаан да дьиэтээ5и  библиотека тэриниэхтээх, хайаан да оҕо библиотекатыгар, нэһилиэк библиотекатыгар сылдьыыны дьиэ кэргэн үгэһигэр кубулутуохтаах.

Иккиһинэн, киэьэ аайы дорҕоонноохтук аа5ыы дьиэҕэ олохсуйарын ситиһиэххэ, оччоҕо  о5о  кинигэ5э     убаныа этэ. Манна кэмин куоттарбат наада уонна уөруйэх уөскуурун туһугар киэһээҥҥи      аа5ыылары угэскэ кубулутар ордук. Бииргэ     аа5ан, кэпсэтэн төрөппут о5отун  уөрэтэр, о5отугар көмөлөһөр, бииргэ саҥаны -сонуну арыйаллар, о5отун  бол5омтотун тардар, учугэйгэ сыһыарар, бу алтыһыы хаһан ба5арар утуө5э эрэ тиэрдэр. Сэрийээллэри, кэмпуутэри, ииһи-ууһу, бутэн быстыбат дьиэ улэтин, онтон да атын бары  дьарыгы тохтотон, муҥ саатар чаас  аҥара     сиэртибэлиэххэ. О5о кинигэни кэмигэр тута     уөрэммэтэ5инэ,    кэлин    ытаан да,  ыллаан да    кинигэ5э     сыһыарбаккын.

            Усуһунэн, о5о аахпытын  кэпсии уөрэниэхтээх. Былыргылар этэллэринэн, “дьоло5ойугар тохтото, куойатыгар- манкытыгар о5устара” уөрэнэр , ону кытта  билиигэ – көруугэ  тардыһыыта кууһурэр.

Кэпсиирин   сэргээтэххэ, тэптэрэн  биэрдэххэ, о5о5о   интэриэс уөскуур, туох  эмэ    саҥаны, сонуну, дьиктини  кэпсээн бол5омто       киинигэр  киириэн ба5арара  уксуур; кэлин   да5аны Интернеттэн   эҥин   дьоно   сэргиирин була  сатыа5а. Биһиги уксун      о5о         кыра  эрдэ5инээ5и  кэпсиэн- ипсиэн  ба5атын кэ5иннэрэн   кэбиһэбит,   уөруйэххэ   сатаан  кубулуппаппыт. Улааппытын       кэннэ   кыһарыйар   туһата      суох дииллэр .  Киһи    айылгытын  быьыытынан    кэпсээри билэ- кэрэ  сатыыр ,  билээри – көрөөру аа5ар, көрөр- истэр. Кимиэхэ да кэпсээбэт     буолла5ына, то5о  аа5ыа5ай, то5о истэ – билэ  сатыа5ай?

Төрдуһунэн, о5о кыра   эрдэ5инээ5и           кэпсии             уөруйэ5э хаҥнан           хаалбатын  ситиһиэххэ.    О5о садыгар   уонна      алын  кылааска кэпсэтэн     бодоруһуу,  дор5оонноохтук  саҥаран   хоруйдааһын  балачча  туттуллар. Кыра кылаас о5отугар сөбулуур улахан киһитэ муҥутуур аптарытыат. Бу киһи эппитин о5о хайаан да  толорорго дьулуһар. Ол да иһин аа5ыыга улахан бол5омтону уурар учуутал, төрөппут о5ото аа5ар буолар. Хомойуох     иһин,   о5о улаатан    истэ5ин аайы     саҥаран бодоруһара, тылынан     кэпсиирэ улам – улам  а5ыйаан иһэр. Уксугэр  суругунан хоруйдууллар         эбэтэр компьютер, смс нөҥуө быһаарсаллар.  Суругунан улэ эрэдээгэ  элбэх, ол  иһигэр      онтон – мантан устан      ылыы, бэрэбиэркэлээһинигэр     көтумэхтик сыһыаннаһыы  , ал5астары  көннөрунэр  кыах бэриллибэтэ   киириэхтэрин сөп.    Онон интеллект сайдарыгар мэһэй уөскуур. Тылынан     ыйытыы  уурайда     да аа5ыы     хаачыстыбата   туһэр, уруок       аа5ыытын       култуурата   мөлтуурун   ааһан   сутэр. СВФУ  профессора Виктор Данилович Михайлов   кэтээн көрүүтүнэн :  Билигин   уруоктарын   сатаан   ” аахпат ” устудьуон   ахсаана    элбээн   иһэрэ  киһини дьиксиннэрэр. Урдук уөрэх   бырагараамматын баһыйар өттө устудьуон бэйэтэ аа5ан уөрэтэригэр аналлаах. Идэни эргиччи   баһылыырга   аа5ыы суолтата    урдээтэр  урдээн   иһэр. Сатаан    аа5ыы   диэн  аахпыты  өйдөөн  хаалыы   ааттанар. Киһи  аахпытын  атын   киьиэхэ  кэпсээтэ5инэ эрэ  өйугэр  тутан  хаалар,- диэн кини этэрин кытта мин сөбүлэһэбин. Оҕо аахпытын кэпсии үөрэннэҕинэ ырыта, ырыҥалыы, куҺаҕан уонна үчүгэй диэн араарарга үөрэнэр, бу олоххо олус наадалаах өрүттэр.

Былыргылар  этэллэринэн, ” саҥа – диэн таһыччы умнуллубут  эргэни ааттыыллар”. (хорошо забытое старое). Онон  аа5ааччыны   кытта улэ   уруккуттан   биллэр  көруҥнэрэ сөргутуллуөхтэрин  сөп   дии   саныыбын.  Ол    курдук, аа5ыы  дневниктэрин    толорторуохха      уонна  тиһигин     быспакка   хонтуруоллуохха, оҕо библиотекатыгар элбэхтик сырытыннарыахха, оччоҕо     уөрэнээччигэ     интэриэс  уөскуө, куоталаһар  санаа  киириэ, онтон   сыыйа – баайа      аа5ыы культурата    уөскуө.

Урукку, советскай кэмҥэ  оскуола о5отун   аа5ыынан  100% хабыы ирдэнэрэ бэркэ    улэлиир   этэ. Тоҕо диэтэххэ ити ирдэбил оскуола иннигэр эмиэ туруоруллар этэ. Ордук кыра уонна орто сүһүөх кылаас учууталлара ааҕыыга улахан болҕомтону ууралларын түмүгэр ааҕыыны доҕор оҥостор оҕо элбэх этэ.          Билиҥҥи да о5олор  библиотека5а сылдьалларын сөбулууллэр: манна бэйэ – бэйэлэрин  кытта кэпсэтэллэр,  бодоруһаллар, оонньууллар, кинигэ сурунаал ойуутун да доҕордуун көрөр ордуга биллэр.    1 -дэ, 2 -тэ   кэлиэхтэрэ , онтон    сыыйа – баайа атахтара  бара  уөрэниэ    этэ. Төрөппүт, учуутал эрэ өйүөн наада.

Билигин кинигэни компьютер ыган таһааран эрэр диибит да, ис дьиҥэр кинигэ аа5ыыта  информация     ылыынан      эрэ  мунурдаммат. Энциклопедияны көрүү, справочнигы ааҕыы хайдах да дьиҥнээх ааҕыы буолбат.  Оҕо уус- уран айымньыны  хайаан да ааҕыахтаах. Дьэ бу  эрэ аа5ыы –  бу олоххо   саамай  наадалаах о5о  өйун – санаатын   уонна дууһатын сөптөөхтук      иитии ( воспитание  детского  ума  и  сердца)  буолар. Биллиилээх  нуучча суруйааччыта, педагога  Владимир Одоевскай   этэн турар: “о5о аҥардас бэйэтэ кинигэттэн  элбэ5и  сатаан билэ  уөрэммэт. Манна киниэхэ быһааран биэрэр  салайааччы      наада, кини көмөтунэн  аахпыт кинигэтин ис хоһоонун өйдуу уонна толкуйдуу уөрэнэр.”

            Үс сурун салайааччы : дьиэ кэргэн, оскуола, библиотека – о5о тула  аа5ар  эйгэни тэрийээччилэринэн   буолаллар. Мантан биирэ эмит болҕомтоҕо уурбат тубэлтэтигэр  о5о5о  охсуута   олус    улахан  буолар.

Аа5ыы проблемата аан дойду   урдунэн турар. Компьютер, интернет эрдэ сайдыбыт дойдулара Великобритания, Голландия, Америка  ааспыт үйэ 80с-90с  сылларыгар аа5ыыга  улахан бол5омтону  уурар государственнай программалары    ылынан улэлээбиттэрэ. Кинилэр аа5ыы    хаачыстыбата  туһуутэ –  бу     бутун нация  духовнай   өйө-санаата айгырыырыгар, чычаарарыгар тиэрдэр  диэн эппиттэрэ.  Бу  олус  улахан  социальнай проблема биһиэхэ эмиэ кэлэн эрэр диэххэ сөп.