Алгыстар

Алгыс – дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн айыыларга, иччилэргэ сүгүрүйэн, махтанан анал тыл этии. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл.

Хатыҥ маска

Аҕыс салаалаах Аар хатыҥ!

Атааннаах-мөҥүөннээх

Аан Ийэ дойдум!

Илгэлээх быйаҥнаах

Иитиллибит Ийэ сирим!

Төлкөлөөх түстээх

Төрөөбүт Ийэ дойдум!

Сата түспэт самаан сайыҥҥа

Салгын киирбэт саргы,

Итии тыыннааҕы

Иһигэр киллэр,

Тымныы тыллааҕы

Таһынан аһар,

Суон сүлдьүнү төлөрүтүмэ!

Кэнчээрини кэскиллээ,

Ороһуну тускулаа,

Ыччаты ыралаа,

Төрөтөр оҕону төлкөлөө,

Иитэр сүөһүнү күрүөлээ.

Улахан махтал!

Байанай алгыһа

Бардам тутуу,

Барылы кэскил,

Баай Байанай!

Баараҕай илгэнэн

Айах тутан

Алҕаан эрэбин:

Көтөр кынаттааҕыҥ

Көҕүрээн көрбөтүн,

Сүүрэр атахтааҕыҥ

Сүрэ-кута тостубатыҥ,

Кэскили кэлтэтэр

Кэхтииттэн көмүскүөҕүм,

Төлкөнү түҥнэрэр

Төннүүттэн харыстыаҕым.

Ааспыт айгы төннүөҕэ,

Уһун уйгу үөскүөҕэ,

Уһун туску!

Уруй!

Ойуур иччитэ

Бардам тутуу барылы кэскил,

Баай Барыылаах тойон эһэм!

Мурун анныттан булта булан кулу!

Кыйаар-кыйааргыттан кыйдаан,

Үрэх-үрэххиттэн үүрэн,

Тайҕа-тайҕаҕыттан тарыйан,

Сыһыыбар сыһыар,

Намыл Күөгэй, Хотой Нуоҕай

Аан Алахчын Хотун,

Айбыт сиэттэргин

Аныгы да дьылларга,

Алгыстаах санааҕын

Аралдьыппакка тураҥҥын,

Абааһы аймаҕыттан

Абырыы сырыт.

Хотугу оҕолоргуттан хойукку да хонуктарга

Хоргутар санааҕын

Холбообокко тураҥҥын

Куһаҕан тыынтан күөмчүлүү сырыт.

Уһун тускул!

Суол (аартык) иччитэ

Аартык иччитэ,

Ааһар-кэлэр дьону

Араас албаскын киллэрэн

Атаҕастыыр буолаайаҕын,

Айыы дьонун алгыы хаал,

Урааҥхай дьонун урйудуу атаар.

Аҕыс атахтаах Айыыһыт хотун

Алгыстаах ала тыргыл аартыга

Чуо-бааччы толбоонноммут!

Үөһэ Суоһар, Суо-Хаан толуу

Маҕан аартыга

Ала чахчы арыллыбт эбит!

Уу иччитэ

Уу иччитэ, Күөх Боллох Хотун,

Ыччат дьонуҥ

Тоҕус уон чороон тууларыгар

Лоһуор собо барахсаны

Толору уган кулу даа!

Сэттэ уонча тэрээх илимнэригэр

Тэрэкэ быччыкыттан

Тилэри киллэрэн кулу даа!

Өлбөт мэҥэ тэҥнээх

Кылыгырас уугунан

Айыы дьонун утахтарын

Уталыта сырыт ини!

Уһун тускул!

От-мас иччитэ

От-мас иччитэ Эрэкэ-Дьэрэки!

Кийиит дьахталлар

Киэргэл симэхтэрин кэтэн

Кэриигэ иһэллэрин курдук,

Кэрэ-дьикти сибэккилэри

Кэмэ суох кэчигирэт,

Кыһыл-күөх таҥастаах

Кыыс дьахталлар

Кыабакаларын симэҕин

Кылыгырата иһэллэрин курдук,

Кыраһыабай сибэккилэри

Кыама суох кырдьыгынат,

Эниэ-эниэ дьахталлар

Эриэн оҕуруолаах

Этэрбэстэрин симэҕин курдук,

Эҥин дьикти симэхтээ!

Уот иччитэ

Күл тэллэх, көмөр суорҕан,

Көҥкөлөй үөлэс,

Күлүм уот,

Бырдьа бытык,

Кыырык төбө,

Харысхал чанчык,

Хатан Тэмиэрийэ оҕонньорбут,

Бэттэх кэлэҥҥин,

Мичик гынаҥҥын

Үөр-көт!

Үрүҥ тунал кымыһынан

Күндүлээн эрэбит.

Аһаа-сиэ, чалҕарый!

Уһун туску!

Аһаа! Мичий!

Булт алгыһа

Бардам тутуу,

Барылы кэскил,

Баай Барылас

Тойон эһэм!

Барбыккын аҕал,

Куоппуккун күөй,

Мурун анныттан

Булта булан кулу,

Атах анныттан

Аста айан кулу диэн

Аал уотунан айах тутан

Аһаттаҕым буоллун!

Булчут алгыһа

Аал уотум иччитэ

Алтан сэбэрэй эһэм,

Баай Хара тыам иччитэ

Баай Барыылаах!

Алтан чуораан айаххытыгар

Алҕаан аһатабын,

Көмүс күөмэйгитигэр

Күндүлээн эрэбин.

Куруҥ хара тыам иччитэ!

Кураҕаччы сүүрүк, Кураада бэргэн,

Кумуһун тууһун курдук

Кутан кулу!

Үрүҥ сүүрүгүттэн өлүүлээрэй диэн

Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэбин,

Хара сүүрүгүттэн харайаарай диэн

Хаалдьыктаах бэйэм хаҥкынайабын,

Эҥинэ бэйэлээҕиттэн эбээрэй диэн

Иэччэхтээх бэйэм имиллэбин!

Дьиэ иччитэ

Былыргы кырдьаҕастар,

Сээркээн сэһэнньиттэр

Алгыс баһа сыалаах дииллэр.

Бүгүҥҥү күҥҥүтүнэн,

Саҥа алаһа дьиэлэммиккитинэн

Сахалыы үгэһинэн

Алҕаатаҕым буоллун!

Иэримэ дьиэбит иччитэ

Дьиэрдэ Бахсылыына,

Тулаайахтарыҥ кэлбитин

Туората көрүмэ,

Дьоллоох хонноххор хорҕот,

Бүтэй бүккэр бүктэр,

Эрэллээх эркиҥҥэр ириэр,

Түүлээх түһэххэр төкүнүт,

Уруубутун ууһат,

Кэнчээрибитин кэҥэтис.

Саҥа алаһа дьиэбит барахсаҥҥа

Кир киирбэтин,

Дьай дьаарбайбатын,

Саргы салалыннын,

Дьол тосхойдун,

Мичил билсистин,

Айхал ананнын!

Айхал! Мичил!

Ыһыах алгыһа

Аан ийэ дойдум

Айылгылаах далбарыгар

Аһыныгас санаалаах

Айыым дьонноро

Чороон айаҕы чуоҕутан,

Кэриэн айаҕы кэккэлэтэн,

Сир иһиттэри сириэдитэн,

Сылгы кымыһынан толорон,

Ырыалаах ыһыаҕы тэрийдибит,

Төлкөлөөх түһүмэни төрүттээтибит.

Дойду иччитэ Толоон Баай!

Бэттэх көрөн, мичик аллай!

Күнү көрөн, күлүм аллай!

Араҕастаах ас үрдүнэн

Айах тутан алҕаатаҕым,

Уһун тускул буоллун!

Уруу алгыһа

Алтан түөстээх далбарайдарым

Аал уоту оттунар,

Алаһа дьиэни тэринэр

Алгыстаах күннэригэр

Алтан чуораан айахпын

Аһа баттаан

Алҕаатаҕым буоллун!

Иэримэ дьиэни иччилээҥ,

Иитэр сүөһүнү күрүөлээҥ,

Төрөтөр оҕону төлкөлөөҥ,

Иллээх-эйэлээх ыал буолуҥ,

Ааспыты аһатар,

Тоҥмуту ириэрэр

Дьоллоох ыал буолуҥ!

Уруу алгыһа

Аччыктаабыты аһатар,

Тоҥмуту ириэрэр,

Быстыбыты салгыыр,

Сыһыынан сылгылаах,

Хонуунан ынахтаах,

Эйэҕэс майгылаах,

Аһыныгас сүрэхтээх,

Үчүгэй ыал аатын ылан,

Толру силигилээн олоруҥ!

Бар дьон махталын ылан,

Мааны ыал буолуҥ,

Төрүүр оҕону биһиктээҥ,

Дьиэ-уот муҥунан

Тэриллэ тэриниҥ,

Иллээх кэргэн буолуҥ!

Дьоллоохтук олоруҥ!

Алаас сыһыы саҕа

Айхал аргыстастын,

Улуу толоон саҕа

Уруй батыстын.

Эһээ алгыһа

Эр бэрдэ, элик үтүөтэ буолаҥҥын,

Эргэнэ хара тыаҕын

Эҥэрдэһэ сылдьаҥҥын,

Тоҥууну торутаргар

Тула өттүгүн

Тойонноон көрөөр,

Тыһы кылы

Тыҥатар күҥҥэр

Тыынар тыыннаах ахсаанын

Туругурдаргын өйдөөр,

Тулалыыр эйгэ туругун торумнаар,

Элбэрээги эһэргэр

Эһэҥ оҕонньор этиитин

Эт мэйиигинэн эргитэн,

Эрдээх сүрэххэр иҥэрэн,

Эргиччи унаардыыр буолаар,

Экчи быһаарыыны булаар.

Эһэ, тайах кыыллары

Эһэрдии бултаайаҕын,

Эһэкээҥҥин ханньаардар

Эриирдээх суолу тутаайаҕын.

Эбээ алгыһа

Сэргэстэһэ сиэттиспит

Сиэннэрим барахсаттар,

Сир үрдүгэр кэлбити

Сүҥкэн кэскил күүтэр,

Ону эрэ толорбут

Олоҕу ситэри олорор.

Иринньэх бэйэҕитин ииппит

Ийэҕит барахсаны

Иннин быһа хаамаайаҕыт,

Аккыраҥ бэйэҕитин

Атаххытыгар туруорбут

Аар тойон аҕаҕыт

Амах өһүн кэһээйэҕит.

Дьон дьоно аатыран

Дьоһуннаахтык сылдьыҥ,

Алаһа дьиэлэнэн,

Аал уоттанан

Дьоллоохтук олоруҥ,

Эппитим сүрэххитигэр иҥнин,

Саҥарбытым куккутун

Саргылыы турдун.

Айхал! Мичил!

Аҕа алгыһа

Орто дойду дьолун

Оҥорор аналлаах

Оҕолорум барахсаттар,

Олоҕу уһансар

Оҥкуллаах аартыкка

Үктэнэр күҥҥүтүгэр

Үчүгэй тылы этиим,

Үтүө түһү түстүүм.

Үөрэххитин бүтэриҥ,

Үөрүйэхтэ иҥэриниҥ!

Үп-харчы үлэтигэр

Үлүмнэһэн үлэлээриҥ,

Үөрүү-дьол бэйэҕитигэр –

Үгэспитин үксэтээриҥ,

Кэс тылбын толорооруҥ,

Эйэлээхтик олорооруҥ!

Барылы кэскил,

Баай талыы буоллун!

Ийэ алгыһа

Испэр иитиэхтээбит,

Итии сүрэхпэр бигээбит

Эмдэй-сэмдэй оҕолорум,

Этэр тылым эгэлгэтин

Истэ сэргээн олоруҥ.

Илгэлээх дойдубутугар

Или-эйэни

Эҥэрдэһэ сылдьаарыҥ,

Иитиллибит Ийэ сиргитигэр

Иэскитин төлөөрүҥ,

Эдэртэн эйэтин ылар

Эйэҕэс дьон буолаарыҥ,

Кырдьаҕас алгыһын тутар

Кыһамньылаах санааланыҥ,

Кыралары харайыҥ,

Кыамматтары аһыныҥ,

Айыы күннээх үөрэҕи

Арыллыбыт суолунан

Айхалынан айаннааҥ!

Киэҥ кэскил

Кэрбэнин анньыҥ!

Айгы-буйгу

Асхарыйдын уйгу!

Оҕоҕо аҕа алгыһа

Көрдөр хараҕым дьүккэтэ,

Көтүрдэр тииһим миилэтэ,

Күннүүрүм өрүөлэ,

Уолан уол оҕом!

Аар тойон аҕаҥ

Алгыһын иһит эрэ!

Ийэ дойдуҥ иннигэр

Иэскин төлүү

Аттанар күҥҥэр

Алҕаатаҕым буоллун.

Көҥүл олоҕу

Күөмчүлүүр күүстэр

Күөдьүйэр күннэригэр

Күүстээх санааҕын төлөрүтүмэ,

Аймах дьоҥҥун, аан дойдугун

Араҥыччылаа диэммин

Арахпат гына

Алҕаатаҕым буоллун!

 

Саха төрүт культурата. – Дьокуускай, 1992.