242
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (1 оценок, среднее: 5,00 из 5)
Загрузка...

Мандар Уус соргулаах этиилэрэ

Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус аата саха саҥалаахха кэрэни, кэскиллээҕи санатар, үтүөҕэ, сиэрдээх быһыыга-майгыга, чэгиэн-чэбдик олоххо-дьаһахха угуйар. Мандар Уус төрөөбүт норуотун өйө-санаата, тыла-өһө, сиэрэ-туома, үгэһэ-итэҕэлэ, үөрэҕэ-билиитэ сайдарын, кэнэҕэски дьылҕатын туһунан бэйэтэ туспа көрүүлээх, кэскиллээх этиилэрдээх.

Саха омук

Хас биирдии киьи икки атаҕар бигэтик тирэнэн туран олох олорорун кэриэтэ, бутун омук, норуот барыта Тирэх Өйдөбүллэрдээх, Тирэх Бэлиэлэрдээх эрэ буоллаҕына, бу Орто туруу-бараан дойду дьоллоох туонатыгар этэҥҥэ олох олорор, салгыы сайдар, чэчириир кыахтаах.

***

Омук түөрт сүрүн Тирэхтэрэ Ийэ Тыла, Төрүт Култуурата, Айылгыта, Төрүт сирэ-уота, Төрөөбүт Дойдута, Төрүт итэҕэлэ – төрдүөн чиргэл буоллахтарына, бу омук, ахсааныттан тутулуга суох, уһун, дьоллоох олоҕу олорор.

***

 

Уллуҥах да сир туһугар туруулаһар кэмнэр кэлиэхтэрэ, онно бэлэмнэнэн, суут-сокуон хараҕынан ыйдаран, бу дойду хас биирдии олохтооҕо тус анаммыт сирбитин-уоппутун “бэчээттээх кумааҕынан күрүөтэнэн” кэбиһэргэ тиэтэйэрбит ордук буолуох этэ.

***

Тылбыт-өспүт, айылгыбыт, итэҕэлбит, култуурабыт эрэ мөлтөөн-ахсаан биэрбэтэллэр, өй-санаа, үөрэх-билии, сүрэх-бэлэс өттүнэн дьонтон итэҕэһэ суохпут дии саныыбын. Онон бу олохпут салайар, иилиир-саҕалыыр, инженернэй-техническай эйгэлэрин ыга тутан олордохпутуна, “кэлии моойго бурҕалдьы” көстүөҕэ…

Ийэ тыл

 

 Төрөөбүт Төрүт тылбытын, Ийэ Тылбытын харахпыт харатын курдук харыстыыр буоллахпытына, этэҥҥэ өрө сайдан, чэчирээн иһиэхпит.

***

Ийэ тылын илдьэ сылдьар омук – инникилээх.

***

Ийэ Тылбытын ыраастык, чэбэрдик туттарбыт – бүтүн саха омук инникитин быһаарар сорук буолар.

***

Туспа омуктар Ийэ Тылларын үөрэтэргэ, баһылыырга суос-соҕотох бигэ тирэҕиҥ – бэйэҥ Ийэ Тылыҥ эрэ.

***

Аныгы олоххо хас биирдии сахабын дэнэр киһи Ийэ Тылын туһугар туруулаһар хаанын уһугуннарар албастары булуу – бу бүгүҥҥү сорукпут.

***

Оҕону кытта күн аайы Ийэ Тылынан бэрт үгүстүк кэпсэтии-кини аан бастакы сүрүн үөрэҕэ-уһуйуллуута. Ийэ, аҕа соло булан, күн аайы Ийэ Тылынан ыаһахтаһаллара, эһэ, эбэ уу наһараҥ остуоруйалара, кэпсээннэрэ, аҕа дьон оҕону кытта ыраастык саҥаран сэлэһиилэрэ – бары көмөлөөн бу оҕо Ийэ Тыла оннун булуутугар төһүү күүс буолар. Оннун булбут Ийэ Тылы ханнык да Кэм Тыла баһыйыа суоҕа, хата ордук байытыа, сайыннарыа, кэҥэтиэ…

Быстыбат ситим

Орто Туруу Дойдуга Олох олоро кэлбит оҕо киһи Ийэ Кутун, Ийэ Өйүн, Ийэ Тылын быстыбат Ситимнэрэ кэһиллибэккэ, этэҥҥэ улаатан истэҕин аайы, кини Ис Көҥүлэ күөмчүлэммэккэ, харгыстаммакка, айылҕата этэринэн көҥүллүк, түргэнник үүнэр-сайдар. Дьэ оччоҕо эрэ эдэр киһи Айылгыта аһыллар, Уйулҕата уһуктар, Өркөн Өйө Ийэ Өйүттэн ситимэ түргэнник ситэр, бөҕөргүүр.

***

Оҕо киһи олоҕун суола саҕаланыаҕыттан айылҕата кэһиллибэккэ, этэҥҥэ баран истэҕинэ, өйө-санаата, тыла-өһө санаа хоту сайдыа, үөрэҕи-билиини, саҥаны-сонуну, кэрэни-дьиктини бэрт кэбэҕэстик ылынымтыа буолуо, өйүгэр тутар дьоҕура уһулуччу сайдыа, сүрэхтээх-бэлэстээх, дьулуурдаах, майгылаах бастыҥа, санаалаах сайдама буола улаатыа.

***

Ийэ Кут, Ийэ Өй, Ийэ Тыл Быстыбат ситимнэрин кэспэккэ, кэлэр кэнчээри ыччаттарбытын бэрткэ кичэйэн ииттэхпитинэ эрэ, Саҥа үйэ Сахата дэнэр, удьуору сагыыр, омугун сайыннарар толору кыахтаах дьону бэйэбит кэннибититтэн бу Ийэ Сирбитигэр унаар буруоларын уһатыа этибит. Ити улуу сорукпут туоларыгар Ийэ тыл көмөтө, көдьүүһэ сүдүтүн бигэтик өйдүөхтээхпит, оччоҕо эрэ сайдыы суолугар тирэхтээхтик үктэниэхпит.

Ыал олоҕо

Дьиэ акылаата, балаҕан олоҕо төһөнөн бөҕө-таҕа, чиҥ-чаҥ буолар да, бу дьиэ-уот соччонон үйэтэ уһуо, бу дьиэ дьоно-сэргэтэ ньир бааччы, дьоллоохтук-соргулаахтык олоруохтара – барыта бу акылааттан сүрдээх тутулуктаах.

***

Итэҕэллээх киһи дьиэтигэр-уотугар, дьонугар-сэргэтигэр ичигэс сыһыаннаах, ис сүрэҕиттэн оҕотун-уруутун, кэргэнин таптыыр буолар. Кини – кырдьаҕаска-кыаммакка аһыныгас, кыһаллымтыа, үлэҕэ-хамнаска, үөрэххэ-билиигэ сүрэхтээх-бэлэстээх, дьулуурдаах, мааны майгылаах-сигилилээх буолар.

Аҕа амарах сыһыана ийэ иэйиитин күүркэтиэ, ийэ иэйиитин ибирэ оҕотун угуттуо.

***

Аҕа киһи кута-сүрэ чөллөөх, санаата-оноото ыраас, таптала сылаас, сыһыана эйэҕэс, намыын буоллаҕына, бу дьиэ дьоно киэҥ-холку, дьоллоох-соргулаах олоҕу олороллор.

***

Оҕолоруом, көмпүүтэргэ аҥардастыы бэринимэҥ! Бэйэҕит эт мэйиигитинэн, төбөҕүтүнэн толкуйдуу, суоттуу, айа-тута сатааҥ, Ийэ Өйгүтүнэн.

Дьон эрэлэ

Салайааччы, сирдьит, тойон диэн таҥара анаабыт киһитэ, кини тула түмсүү – сайдыы төрдө.

***

Хайа да үрдэлгэ ытыннаххына, төрөөбүт буоргун, дьоҥҥун-сэргэҕин хараҕыҥ далытан сүтэримэ.

***

Дьон эрэлэ, итэҕэлэ – эн бүдүрүйбэт тирэҕиҥ. Ону хаһан да түһэн биэриэ суохтааххын…

***

Ыраас суобастаах олорон кэпсэтии быдан истиҥ, дириҥ, ис сүрэхтэн тахсааччы…

Сайдыы

Киһи олоххо актыыбынай буолуохтаах. Бу тэтимнээх, былдьаһыктаах үйэҕэ барытыгар кыттыһан иһиэххэ, барытыгар инники сылдьыахха наада.

***

Хаһан да олох ханнык баҕарар түгэнигэр дьон кэннигэр сылдьыбат буолуҥ! Дьон ортотугар эбэтэр иннигэр буолуохха наада. Оччоҕуна элбэҕи ситиһиэххит, элбэххэ тиксиэххит.

***

Орто дойдуга бэйэҥ кэннигиттэн олох чэлгийэ хааларын туһугар бэриллибит күүс-күдэх барыта туһаҕа тахсарын туһугар олоруу – бу дьол.

Арыгы

Арыгы – омук кэхтиитин төрдө.

***

Өй-санаа хамсааһына, майгы-сигили алдьаныыта, саҥа-иҥэ сатарааһына, кут-сүр сүүрээнин күүрүүтэ, иҥиир-ситии, эт-хаан күүрээннээх хамсаныылара, арыгы, табах сыта-сымара – бары оҕо Ийэ Кутун аймыыллар, сайдыытын харгыстыыллар.

***

 Биирдэ бэриллэр эдэр саас чаҕылхай күнүн арыгы күлүгэр күлүгүрдүбэккэ, үтүө дьүһүнүн өлбөөрдүбэккэ, сырдыгы эрэ ыралаан, кэрэни эрэ кэпсээн, үтүөнү эрэ үөтэрэн олордорбут ханнык…

***

Биир үрүүмкэ иннигэр бэдэргин бэрик биэриэҥ, иккис курууска туһугар тугуккун толук туттуоҥ…

Бэлэмнээтэ К.А. Жулева (Игидэй модельнай библиотеката)