213
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

2019 сыл –

СОМОҔОЛОҺУУ сыла

  

А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй

 

            Үс дойду

            Өйүн түмэн

            Өрөгөйүн үрдэт!

 

                                               “Оттоку олук алгыһа”, 1912 с.

 

 

А.И. Софронов – Алампа

 

 

            Хара тыа курдук

            Ханыылаһан сылдьаммыт

            Хара дьайы халбарытыахпыт,

            Хаарыан дьоммутун харыстаһыахпыт,

            Күрүгүөмүнэн сылдьаммыт

            Күөмчүнү сүтэриэхпит,

            Көҥүлү көтөҕүөхпүт,

            Күнү көрдөрүөхпүт.

 

***

            Саха дьоно,

            Санаабытын холбоон,

            Саргыта тардыһыаҕыҥ,

            Сарыкпытын ситиэҕиҥ.

 

***

            Көҥүл кэлбиччэ

            Күүспүтүн түмүөҕүҥ,

            Саҥа олох арыллыбычча

            Санаабытын наардыаҕыҥ.    

 

                                               “Холбоһуу ырыата”, 1917 с.

 

            Үөрдүһэн, ханыылаһан сылдьан,

            Үрүҥ күн курдук

            Үтүө көҥүлү өйдөтөн,

            Үгүс саха өбүгэтин

            Үөскэтиэҕиҥ, үөлээннээхтэр!..

 

***

            Суон тиит курдук

            Сомоҕолоһон сылдьаммыт

            Сорукпутун ситиэҕиҥ,

            Соргубутун тутуоҕуҥ.

 

***

            Үөл талах курдук

            Үөскээн, үүнэн иһэр

            Үөрэхтээх саха үөрдүстүн!

            Ыарҕа ойуур курдук

            Ыччат-ыраас саха

            Ылбаҕай санаата ыбыстын!

 

                                               “Саха норуотугар”, 1922 с.

 

 

            Өрөгөй-талаан үрдээтин,

            Өлбөт-сүппэт үөскээтин.

            Өй-санаа кэҥээтин,

            Сахалыы саҥа,

            Саха үөрэҕэ

            Салааланан сайдан,

            Сандааран таҕыстын!

            Үлэһит саха

            Үрдээтин-үөскээтин,

            Үөрэҕин үрдэттин!

            Холбостун-холлойдун.

 

***

            Самантан ыла

            Санааны тапсар

            Сайаҕас, дьэҥкэ

            Саргы салалыннын.

            Өйү түмэр

            Өрөгөй үгэс

            Өрө күндээрдин!

 

                                               “Маҥнайгы Маайынан эҕэрдэ”, 1929 с.

 

 

            Сахалыы саҥаран, саҥалыы олоҕу

            Тупсаран доҕуйан, доргутан туойабын,

            Кыттыгас кыайыытын, холбоһуу хотуутун,

            Үлэһит үөрүүтүн, үөрэх күндүтүн

            Ыллыыбын, ыллыыбын, ыпсаран ыллыыбын!..

 

                                               “Ыллыыбын”, 1929 с.

 

 

            Туохха да тойон –

            Норуот, норуот!

            Норуоттан тутуһуҥ,

            Норуокка туһалааҥ!..

 

                                               “Сүбэ”, 1929 с.

 

 

            Үллэр-үүнэр

            Үтүө үйэҕэ

            Кыттыһан, сыстыһан,

            Холбоһон, тутуһан,

            Айхаллаан айаннааҥ!..

 

                                               “Билинии”, 1932 с.    

 

 

С.Р. Кулачиков – Эллэй

 

            Чобоо долгун курдук,

            Туран хаамсар күҥҥэ

            Тэбэр чэгиэн күүспүт

            Чиҥээн, элбээн истин!

 

                                               “Эдэр ыччат күнэ, 1928 с.

 

 

Д.К. Сивцев – Суорун Омоллоон

 

           

            Хааппыла хайдах бухатыыр буолуон сөбүй? Холбостоҕуна. Үгүс хааппылалар холбоһон үрүйэ буолаллар, үрүйэлэр холбоһон сүүрүктээх үрэх, үрэхтэр холбоһон улуу өрүс, өрүстэр улуу муора, муоралар улуу акыйаан буолаллар.

 

***

 

            Ким доҕордоох – ол дьоллоох. Норуокка, омукка эмиэ оннук. Бигэ түмсүүлээх, доҕордуу буоллахпытына, сайдан, чэчирээн иһиэ этибит.

Далан

Күн анныгар соҕотох киһи тыыннаах олороро олус ыарахан. Үгүс киһи күргүөмүнэн, аймах-билэ дьону кытта үөрдүһэн олорортон ордук туох баар буолуой.

 

Б.Ф. Неустроев – Мандар Уус

 

           

            Өйбүтүн-санаабытын, билиибитин-көрүүбүтүн, күүспүтүн-күдэхпитин, баҕа санаабытын барытын бииргэ түмэн, биир хайысханан хамсаннахпытына эрэ аал баһа хоҥнуоҕа…

 

***

 

            Үлэҕэ-үөрэххэ, Ийэ Тыл көмүскэлигэр норуот култууратын, айылгытын өрө сайыннарыыга, Айыы Итэҕэлин чэчирэтиигэ Ийэ Сир, Аан Айылҕа харыстабылыгар бигэ Түмсүүнү түстэниэхтээхпит.

           

***

 

                                               Доҕотторуом,

                                               итэҕэллээх киһи – сүбэһиттээх;

                                               итэҕэллээх киһи – көнө сүрүннээх;

                                               итэҕэллээх киһи – бөҕө тирэхтээх;

                                               итэҕэллээх омук – биир сомоҕо;

                                               итэҕэллээх омук – сайдар кэскиллээх;

                                               итэҕэллээх омук – уһун үйэлээх.

 

***

            Салайар үлэҕэ тахсыбыт бары дьоммор – эдэр буоллун, эмэн буоллун, биир суолу тоһоҕолоон этэбин: эһиги салайар, сирдиир дьоҥҥут бөлөхтөрө, улахан буоллун, кыра буоллун – тыыннаах дууһалар. Онон эһиги тыыннааҕы кытта үлэлиигит, өскө хара ааныттан тапсан биир өйүнэн-санаанан, сомоҕолоһон, кытаанахтык түмсэн үлэлээтэххитинэ, сөҕүмэр ситиһиилэрдэниэххитин сөп.

 

***

            XIX-XX үйэлэр кирбиилэригэр өрөбөлүүссүйэ, гражданскай сэрии уот кутаата суоһаабытыгар Күлүмнүүр, Г.В. Ксенофонтов, Өксөкүлээх Өлөксөй, онтон П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, И.Н. Барахов, С.В. Васильев, С.М. Аржаков, о.д.а. уһулуччулаах уоглаттарын биир кэмҥэ өрө анньан таһааран, сомоҕолоон, ол уолаттара күөннэринэн тураннар, саха тыыннаах эрэ хаалбатаҕа, өссө автономияны туруорсан ылбыта, өрө сайдар кыахтаммыта.

 

***

            Түмсүү, Сомоҕолоһуу маҥнайгы холобура: XX үйэ саҥатыгар, дойдубут саҥа атаҕар туран эрдэҕинэ, ити үлүгэрдээх өрөбөлүүссүйэ дорҕоонун, гражданскай сэрии будулҕанын, сырдыгы-үөрэҕи тарҕатыы, холкуостааһын-кулаактааһын кэмигэр, репрессия тимир миинньигин анныгар сиппиллэ олорон, оччотооҕу саха салайааччы, сирдьит уолаттара хайдахтаах курдук доҕордуу этилэрэй. Кинилэр биир сомоҕо түмсүүлээх буоланнар, ити аҕыйах сыллар истэригэр саха дьоно хайдахтаах курдук сөҕүмэр ситиһиилэри ситиспиттэрин санаа көрүөҕүҥ дуу?

 

***

            Былаас ханнык баҕарар таһымыгар өйдөһүү, өйөһүү, түмсүү, ол аата күүһү-уоҕу, өйү-санааны, билиини-көрүүнү, үлэлиир-хамсыыр кыаҕы бииргэ түмүү – бу үлэ өр кэмҥэ илиини араарбакка турууластахха эрэ кыайтарыа.

 

***

 

            Өйдөһөн, бииргэ баран истэргит, үлэ-хамнас быдан сыыдамсыйыа, олохпут тэтимэ түргэтиэ, сайдыы аартыга арыллан барыах этэ…

 

***

 

            Бу киэҥ нэлэмэн Саха сирин бары дьонун-сэргэтин сайдар суолунан сирдээн иһэр саха чулуу дьоно, кытаатыҥ, биир сомоҕо буолар туһугар күүскүтүн харыстаабакка туруулаһыҥ дуу. Эһиги ыкса түмсүүлээх буоллаххытына, Саха сирин дьоно бүүс-бүтүннүү дьиҥнээхтик сомоҕолоһуу суолугар турунуох этибит.

 

                                               Барҕа санаам, сүбэ тылым. – Дьокуускай, 2015.